' Кәлгүси 100 йил ' намлиқ китаб нәширдин чиқти

2009 ‏ - Йили 3 ‏ - айда "кәлгүсиниң 100 йили" намлиқ китаб пигасус нәшрияти тәрипидин истанбулда нәшир қилинди. Бу китаб әсли сияси анализчи җорҗ фрйедман тәрипидин ингилиз тилида йезилған болуп, бу китабни ибраһим шәнәр вә әнвәр гүнсәл исимлик шәхсләр түркчигә тәрҗимә қилип нәшир қилдурған.
Мухбиримиз арслан
2009.03.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kelgusi-yuz-yil-305 ' Кәлгүсидики 100 йил ' намлиқ китабниң муқава көрүнүши.
RFA Photo / Arslan

Бу китабқа йәнә 21 ‏ - әсир үчүн пәрәз‏ - көз қарашлар, дәп қошумчә нам берилгән.

Бу китаб сияси характерлик пикир, анализ, көз ‏ - қарашларни өз ичигә алған болуп, китабта дуняниң кәлгүси сиясий вәзийити һәққидә кәң түрдә тохталған, 21 ‏ - әсирдә дуняда йүз беридиған вәқәләр һәққидики пәрәз ‏ - көз қарашлар, пикир анализлар оттуриға қоюлған, кәлгүсидә урушларниң қәйәрдә вә немә үчүн йүз беридиғанлиқи, қандақ уруш болидиғанлиқи, қайси милләтләрниң иқтисадий вә сияси күчи йүксилидиғанлиқи вә яки күчини йоқитип қойидиғанлиқи, йеңи пән ‏ - техника вә күлтүр ‏ - мәдәнийәтләрниң йеңи әсирдә яшаш усулини қандақ өзгәртидиғанлиқи һәққидә тәпсили тохталған.

Бу китаб 13 бөлүм вә бир хуласидин тәркип тапқан болуп, биринчи бөлүми, америка дәвриниң қәдәм қоюши, иккинчи бөлүми, америка вә җиһат тәрәпдарлириниң уруши, үчинчи бөлүми, нопус, компютер учур мулазимити вә мәдәнийәт тоқунуши, төтинчи вә бәшинчи бөлүми болса, хитай 2020 ‏ - йилда қәғәз йолвас, алтинчи бөлүми, русийиниң 2020 ‏ - йилидики йеңи оюни, 7 ‏ - бөлүми, америка күчи вә 2030 ‏ - йилдики кризис, 8 ‏ - бөлүми йеңи бир дуняниң мәйданға келиши, 9 ‏ - бөлүми 2040 ‏ - йили урушниң башлиниши, 10 ‏ - бөлүми уруш тәйярлиқи, 11 ‏ - бөлүми дуня уруши бир синарийә, 12‏ - бөлүми 2060 ‏ - йиллар алтун йили, 13 ‏ - бөлүми болса 2080 ‏ - йили америка, мексика вә дуня истратегийисиниң мәркизи үчүн тиркишиш қатарлиқ темилардин ибарәт.

Бу китабта, йеңи әсирдә йеңи бир дәвриниң башланғучида дуня дүч келиватқан йеңи өзгиришләрниң қандақ бир тәрәп болидиғанлиқи һәққидә тохталған.

Китабта хитайниң иқтисади тәрәққияти һәққидә тохтилип мундақ йезилған, хитайниң иқтисади тәрәққияти ахирқи 30 йилда йетәрлик йүксәлди вә дөләт наһайити күчлүк бир сәвийигә кәлди. Бу 30 йиллиқ күчлиниш пәқәт ахирғичә күчлинишниң ипадиси әмәс, йәни бу оранда хитайниң күчи еғир дәриҗидә арқиға чекиниду вә күчлиниш сүрити аҗизлашқансири хитайда иҗтимаий вә сиясий мәсилиләр оттуриға чиқиду, хитайниң иқтисади тәрәққиятиға сирттин қариғанда көрүнгәнгә охшаш унчивала күчлүк әмәс, иқтисади тәрәққиятниң тиз сүрәттә давам қилишиға зич мунасивәтлик болған сиясий тәңпуңлуқ интайин аҗиз.

"Дуняниң 100 йили" дегән китабта йәнә хитайниң сиясий вәзийити һәққидә тохтилип мундақ дейилгән:, " хитайниң асаси мәсилиси сиясий мәсилидур, хитай идеологийә билән әмәс бәлки иқтисади күч билән мәвҗутлуқини сақлап туриватқан дөләт. Иқтисадта чекиниш болуп, пулниң еқиши тохталса буниң зийинини пәқәт банка системиси әмәс бәлки пүткүл җәмийәт тартиду, хитайда садақәт яки сетивелиниду яки мәҗбурлаш билән сақлиниду, пул болмиған һаман оттуриға мәҗбурлаш чиқиду, иш дунясидики иқтисади турақсизлиқ ишсизлиққа вә завут ‏ - фабрикиларниң тақилишиға сәвәб болиду, көпинчә дөләтләрдә намратлиқ вә ишсизлиқ иқтисади мәсилиләрдә зорлишиш көрүлгәнсери сияси тәңпуңсизлиқ йүз бериду".

Китабта йәнә мундақ дейилгән: хитайниң сияси давалғуши вә турақсизлиниши 19 ‏ - әсирдин башлап 1949 ‏ - йили коммунизм кәлгәнгә қәдәр давам қилди, мавзедуң шаңхәйгә охшаш саһил бойлиридики шәһәрләрдә инқилаб қилишқа урунуп мәғлуп болғандин кейин хитайниң ич қисимдики өлкиләргә берип намрат кишиләрдин тәркип тапқан бир қошун тәйярлиди вә ички уруш қилип саһил бойлиридики шәһәрләрни қолға кәлтүрди. Кейин хитайни явропа өлкилири билән мунасивәт орнатқан дәврниң илгирики һалға кәлтүрди.

Хитай 1949 ‏ - йилидин башлап мавниң өлүмигә қәдәр бирлик ичидә күчлүк бир дөләт шәкилләндүрди. Әмма чәткә қеқилиштин вә намратлиқтин қутулалмиди. Әгәр хитай һәқиқәтән бир иқтисади кризисқа дуч кәлсә, мәркизи һөкүмәт коммунизмниң орниға башқа бир идеологийини оттуриға қоюшқа мәҗбур болиду, хәлқ үчүн уларниң етиқадиға уйғун бир шәйи тепиши лазим, хитайлар коммунизмға ишәнмисиму хитай һөкүмитигә һазирғичә ишиниду, хитай даирилири милләтчиликни қоллап айримилиққа қарши турушқа уруниду.

Китабта йәнә хитайниң һәрбий күчи һәққидә тохтилип мундақ дейилгән: хитайниң деңиз армийиси күчлүк әмәс, хитайда америкиниң су асти уруш парахотлириға қарши турғудәк күч йоқ, шуниң үчүн тәйвәнни ишғал қилишни ойлаш мәнтиқиғә уйғун әмәс, хитайниң су асти уруш парахоти тәйвән боғузида қийин әһвалда қалиду вә у йәргә чиқидиған қуруқлуқ армийисигә ярдәм қилалмайду, хитай он йил ичидә америкиға қарши чиқалиғудәк бир су асти уруш парахотиға игә болалмайду, буниң үчүн бәк узун заманға еһтияҗи болиду, бу вәзийәттә хитайниң кәлгүси үчүн үч хил йол бар, биринчиси: наһайити чоң бир һәҗимдә иқтисади күчийишини давамлаштуруш, әмма буниңдин һеч қандақ дөләт нәтиҗидә қазиналмиди вә хитайму буни вуҗутқа чиқиралмайду чүнки хитай ахирқи оттуз йилдики тәрәққият күчи хитайниң иқтисадиға чоң бир тәңпуңсизлиқ яратти хитай буларни түзитиш үчүн йетәрлик миқдарда күч сәрп қилиши керәк.

Хитай түзүми үч чоң принсип үстигә қурулған, буларниң бири, хитайни идарә қилидиған коммунситлар, иккинчиси болса дөләтниң коммунист партийиниң қоғдиғучиси вә иҗрачиси болған қораллиқ әскәрләр, үчинчи асаси принсипи коммунизм идеологийиси, әмма коммунизм идеологийиси аллиқачан йоқ етилди. Тәңпуңлуқ, баравәрлик, хәлқ хизмити дегәнләр кона ташландуқ нәрсигә айлинип болди, хәлқ буниңға ишәнмәйду вә иҗра қилмайду. Коммунизм идеологийисигә ишәнмәслик хәлқ арисида дөләт вә партийә ичидә кәң тарқалди. Иқтисади кризиси хитайни миллий районларға бөлүши мумкин, бу вәзийәттә хитай мәркизи һөкүмәт аҗизлишиду вә идарә қилиш күчини йетәрлик дәриҗидә йоқитиду, әмма хитай буниңға мәҗбур болиду.
 
Китабта йәнә хитайниң сиясий вәзийити һәққидә мундақ йезилған : хитай 2020 ‏ - йили илгирики һалға келиши мумкин, хитай дөлити бир‏ - биригә рәқип болған йәрлик һөкүмдарлар тәрипидин бөлүнүши мумкин, чәтәл күчлири бу пурсәттин пайдилинип, иқтисади шараитларни өзлириниң мәнпәәтигә айландуридиған районларни оттуриға чиқириду вә мәркизи һөкүмәт булар билән уруш қилишқа мәҗбур болиду.

320 Бәтлик бу китабниң хуласисида мундақ йезилған: хитайниң 2010 ‏ - йилларда парчилиниши вә русийиниң 2020 ‏ - йилларда тәқсим болуши, асияда кәң түрдә бир бошлуқ яритиду, бу вәзийәт чоң бир ғәнимәттур. Чүнки көп санда кичик ‏ - кичик дөләтләр оттуриға чиқиду, һиндистан тибәтниң қутулуши үчүн ярдәм қилиду, тәйвән күчини тәйвән саһиллириғичә кеңәйтиду, явропа вә америкилиқлар хитайда тәсири күчкә игә болидиған районларни пәйда қилиду.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.