“түркийә авази” телевизийисидә нәсридин әпәнди тоғрисида программа тарқитилди

Нәсирдин әпәнди узун замандин буян өзиниң қизиқарлиқ вә һәҗвий ләтипилири түрк дунясида шундақла уйғурлар арисида кәң тонулуп кәлгән мәшһур шәхс.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2012.01.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
nesirdin-ependi-turkiye-tv-305.jpg “түркийә авази” телевизийисидә нәсридин әпәнди тоғрисида тарқитилған программидин көрүнүш. 2012-Йили 4-январ.
RFA/Arslan

Нәсридин әпәнди өз ләтипилири билән адәмни бир тәрәптин күлдүрүп, кишигә мәниви озуқ бәрсә, йәнә бир тәрәптин әйни замандики зомигәр бәгләрни қаттиқ тәнқид қилип, езилгән хәлқниң аһу-дәрдигә дәрман болуп, зомигәр бәгләрниң наһәқчиликлири қамчилиған иди. У, хәлқ тәрипидин ақ көңүл, данишмән шәхс дәп тонулған.

2012‏-Йили 1‏-айниң 4-күни түркийә авази телевизийисиниң “түрк дунясидин излар” намлиқ программисида нәсридин әпәнди тоғрисида мәхсус программа тарқитилди. Бу программиға 8нәпәр түрк тарихчи вә язғучи қатнашти вә нәсридин әпәнди тоғрисидики пикир-қарашлирини ипадилиди. Программиға әнқәрә университети тил-әдәбият, тарих вә җуғрапийә факултетиниң әдәбият оқутқучиси доктор әркин әмәтму қатнашқан болуп, у нәсридин әпәндиниң уйғурлар арисида кәң тонулған мәшһур шәхс икәнликини билдүрди.

erkin-emet-turkiye-tv-nesirdin-ependi-385.jpg
“түркийә авази” телевизийисидә берилгән нәсридин әпәнди тоғрисидики программиға доктор әркин әмәтму қатнашти. 2012-Йили 4-январ.
RFA/Arslan

Программа җәрянида башқа язғучи вә тарихчиларму нәсридин әпәндиниң шәрқий түркистандики уйғурлар арисида өз ләтипилири билән тонулған мәшһур шәхс икәнлики, шәрқий түркистанда нәсридин әпәндиниң ләтипилири тоғрисида мәхсус китаб нәшр қилинғанлиқи һәм филим ишләнгәнликини билдүрди.

yazghuchi-Mustafa-Duman-385.jpg
“түркийә авази” телевизийисидә берилгән нәсридин әпәнди тоғрисидики программида телевизийә программисида язғучиси мустафа думан нәсридин әпәнди тоғрисида тохти. 2012-Йили 4-январ.
RFA/Arslan

Телевизийә программисида язғучи мустафа думан нәсридин әпәнди тоғрисида тохтилип мундақ деди: хәлқимиз өз әқил-парасити, тәпәккур җәвһәрлирини үзлүксиз бейитип, буларни һәрхил заман-макан шараитида униң намида тарқитип, һазирғичә давамлаштуруп кәлгән ләтипиләр 2000 парчидин ашиду. Чоңқур пәлсәпиви пикиргә игә нәсридин әпәнди ләтипилири турмуш тәҗрибилиригә интайин бай болуп, у һәр қайси әл хәлқлириниң мәниви турмушида мәңгү өлмәс дуняви бәдиий образ һесаблиниду. Нәсирдин әпәндиниң миллити тоғрилиқ нурғун талаш-тартишлар болсиму йәнила түркий хәлқләргә ортақ шәхс дәп қарилиду.

Программида әнқәрә университети тил-әдәбият, тарих вә җуғрапийә факултетиниң әдәбият оқутқучиси доктор әркин әмәт нәсридин әпәндиниң уйғурларға көрсәткән тәсири тоғрисида тохтилип мундақ деди:
-Хоҗа нәсирдинни уйғурлар нәсридин әпәнди дәп атайду. Бу түрк дунясидики охшимиған хәлқләр арисида әң көп тонулған мәшһур кишиләрдин бири. Әпәнди сөзи юнанлардин киргән бир сөз болуп, уни салҗуқийлар қобул қилған. 12-Әсирдин кейин уйғурлар бу аталғуни қобул қилған. Уйғур тилида әпәнди демәк, уйғур хәлқи арисида һөрмәткә сазавәр, билимлик, алим, дегән мәналарни ипадиләйду. Нәсридин әпәнди уйғурлар арисида тонулған әң мәшһур шәхс. Түрк дунясида нәсридин әпәндини һәр хил исимлар билән атайду.

Сәлҗуқ университетиниң оқутқучиси профессор ели бәрат алиптекин әпәнди, нәсридин әпәнди тоғрисида тохтилип мундақ деди: шәрқий түркистандиму уйғурлар арисида нәсридин әпәндиниң ләтипилири бар, хитайларму нәсридин әпәндиниң ләтипилирини картон филим қилип ишлиди. японлар әң башта нәсридин әпәнди тоғрисида филим ишлиди. Қазақлар хоҗа нәсир дәп атайду. Қирғизлардиму кәң тонулған.

Программида йәнә гази университети тил-әдәбият факултети түрк тили вә әдәбияти бөлүминиң оқутқучиси профессор ийса өзкан мундақ деди: биз анатолийидә хоҗа нәсридин дәп атиған киши түркистанда әпәнди дәп атилиду. Қазан түрклири болса хоҗа дәп атайду, әзәрбәйҗанда болса молла нәсридин дәп атилиду. Қазақ вә қирғизлар хоҗа нәсир дәп атайду. Уйғурлар нәсридин әпәнди дәп атайду, нәсридин әпәнди ләтипә дунясиға зор төһпә қошқан муһим шәхс.
Әгә университети түрк дуняси тәтқиқат институтиниң мудири профессор фикрәт түркмән әпәнди мундақ деди: нәсридин әпәнди охшимиған милләтләр арисида яхши бир үлгә болған шәхс. Нәсридин әпәнди шәрқий түркистанда ләтипилири билән тонулған шәхс. Шәрқий түркистанда йеқин заманда һисам исимлик бир шәхс өтти. Уни кишиләр уйғурларниң нәсридин әпәндиси дәп тонуйду. У җуғрапийидә нәсридин әпәндиниң ләтипилири һисам арқилиқ кәң тарқалди.
Программида йәнә мимарсинан университети тил-әдәбият факултети түрк тарихи бөлүминиң мудири профессор абдуваһап қара әпәнди сөз қилип мундақ деди: хәлқ бәзи дейәлмигән сөзлирини нәсридин әпәндиниң ләтипилири арқилиқ ипадиләйду. Бу һәқтә биз өзбекистанда оттуриға чиққан бир ләтипини мисал қилайли, коммунист партийиси дәвридә, коммунист әмәлдарлири бир йиғин ачиду, бу йиғинға нәсридин әпәндиму қатнишиду. Коммунист әмәлдарлар, кишиләрдин силәр коммунист партийиси үчүн немә берисиләр? дәп сорайду.

Әмәлдар, нәсридин әпәндидин, “әпәндим, сиз коммунист партийисигә өйиңизни берәмсиз?” дәп сорайду; әпәндим:
-Беримән,-дәп җаваб бериду.

-Башқа немә берисиз?-дәп сорайду әмәлдар.
Нәсридин әпәнди, “мал-мүлкүмни беримән”, дәп җаваб бериду.
Әмәлдар, “башқа немә берисиз?” дәп сорайду.
Нәсридин әпәнди, “җенимниму коммунист партийисигә беримән”, дәп җаваб бериду. Коммунист әмәлдарлар хушал һалда қайтиду. Улар кәткәндин кейин кишиләр нәсридин әпәндини ариға елип, әпәндим, “сиз немә дәватисиз? бундақ десиңиз һәргиз болмайду, коммунист партийиси атеист, динсиз, сиз униңға өйиңизни, мелиңизни беридиғанлиқиңизни дедиңиз, чүшәндуқ, әмма сиздәк бир әпәнди қандақ болуп бир динсизға җениңизни берисиз? буни һеч чүшәнмидуқ”, дәйду.
Нәсридин әпәнди уларға җаваб берип мундақ дәйду:
“бу реҗим астида яшиғандин җенимни берип өлгән яхши, шуниң үчүн җенимни беримән, дедим”.

Бу усулда хәлқ нәсридин әпәндиниң ләтипилири арқилиқ у дәврниң түзүмини тәнқид қилиду.
Түркийә авазиниң телевизийә программисиниң риясәтчиси мундақ деди:
-Нәсридин әпәнди оттуриға қойған инсан характери, һеқиқи мәнидә үлгилик бир инсанниң қияпитини намаян қилиду. Нәсридин әпәнди, қийин бир дәврдә яшиған, у дәврниң һәр бир қийинчилиқини, еғирчилиқини үстигә елип көтүргән. Шундақ қийин әһвалда яшиған болсиму нәсридин әпәндидә үмидсизлик йоқ иди. У тиришчан, һурунлуқни яқтурмайдиған бир инсан иди. Униң ләтипилиридә тәмәхорлуқ әмәс, қанаәт бар. Унтумаслиқ керәк болған муһим нуқта шуки, нәсридин әпәнди бир ислам алими иди. Униң ислами әхлақ билән йетишкәнлики һәқиқәт.

Нәсридин әпәнди тарихий шәхс, у хәлқ әдәбиятидики ғайиви образ, нәсридин әпәнди ләтипилири тарқалған районлардики хәлқләр уни өз юртида яшиған данишмән дәп қарап кәлгән.

Нәсирдин әпәнди тәхминән 1208-йили түркийиниң оттура анатолийә өлкиси коня вилайитигә қарашлиқ ақшәһирдики сәрвиһсар қәләсиниң хорту йезисида туғулған. Дадиси абдулла әпәнди, аниси сәдика ханим шу дәврниң оқумушлуқ затлиридин болған. У дадисидин башланғуч мәлумат елип, сәрвиһсар мәдрисидә оқуған. Оқуш пүткүзгән мәзгиллиридә қаза қилған дадисиниң изини бесип, бир мәзгил хортуда имам болған. У мәвланә җалалидин руми мәдрисисидә мәшһур тәсәввупчи, шаир вә алим сәид мәһмуд һәйранидин дәрс алған. Мәдрисини тамамлап өз юртиға қайтқан. Шу мәзгилләрдә нәсридин әпәнди конядин ақшәһиргә келип мәдрисә ачқан, сәид мәһмуд һәйрани уни ақшәһир җамәсиниң мудәррисиликигә тәклип қилған. 1237-Йили әйни дәврдә түрк дунясиға мәшһур мутәпәккур, тәсәввупчиларниң диний мурасимларни аддийлаштурушни тәшәббус қилғучи еқимиға мәнсуп дини алим болуп йетилгән нәсридин әпәнди сансизлиған ләтипә-чақчақ, шеир вә башқа түрдики әсәрләрни иҗад қилған. У тәхминән 1285-йили ақшәһирдә аләмдин өтүп, устази сәид мәһмуд һәйрани қәбрисиниң йениға дәпнә қилинған. Бу җай кейинчә, “хоҗа нәсридин мазири” дәп атилип, мазар йениға “хоҗа нәсридин мәдрисиси” тәсис қилинған. Нәсридин әпәнди мәқбәриси-түркийидики ақшәһәргә җайлашқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.