Uyghur élida shekli özgergen 'qosh tilliq' ma'arip siyasiti

Xitay hökümiti Uyghur éli ma'aripida "qosh tilliq ma'arip" namidiki emeliyette xitay tilini asas qilghan yekke tilliq ma'arip siyasitini resmiy yürgüzüp kéliwatqan 10 yildin buyan Uyghur milliy ma'aripida zor özgirish yüz berdi.
Muxbirimiz gülchéhre
2010.10.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Nöwette xitay hökümiti kéyinki on yilda Uyghur éli ma'aripini pütünley qosh tillashturup bolush pilani boyiche jiddiy heriket qilmaqta. Uyghur ziyaliyliri buningdin endishide. Uyghur éli ma'aripida qosh tillashturush yolgha qoyulghandin kéyin yüz bergen özgirishler we buning tesirliri heqqidiki programmimizning dawami diqqitinglarda bolghay.

Qosh til ma'aripi keltürgen krizis

Xitay hökümiti Uyghur élide "qosh tilliq ma'arip" namidiki xitay tili ma'aripini resmiy istratégiyilik pilan süpitide siyaset qilip chüshürüp yolgha qoyuwatqanliqigha 10 yil boldi. Nöwette, Uyghur élidiki yesli we bashlan'ghuch hemde ottura mektepte oquwatqan xitaydin bashqa millet balilirining sani ikki milyon 400 minggha yéqin. Bularning 40%tin köpreki yeni 994 ming 300 nepiri atalmish qosh tilliq ma'aripta yeni pütünley xitay ma'aripida terbiyilenmekte. Xitay kéyinki 10 yil ichide bolsa buni 100%ke yetküzmekchi yeni xitay hökümitining nishani Uyghur élide xitaydin bashqa milletlergimu xitayche ma'aripni pütünley omumlashturup bolush.

Xitay hökümiti qosh tilliq ma'arip siyasitini Uyghurlargha mejburiy yolgha qoyush jeryanida köp sandiki tejribilik Uyghur ma'aripchilarni peqet "xitayche ders ötelmeydu" dégen bahane bilen ders munbiridin yiraqlashturdi. Buning bilen Uyghur éli ma'aripida oqutquchi yétishmesliktek krizis körüldi.

Xitay hökümitining qosh tilliq ma'arip siyasitini jiddiy ijra qilishi dawamida Uyghur ma'aripi nöwette yeslidin tartip aliy mekteplergiche az sanliq millet balilirigha öz ana tili peqet ana til dersi yaki til edebiyat dersi süpitide ötilidighan, bashqa hemme derslikler xitay tilida ötilidighan haletke keldi.

2003 - Yili xitay hökümitining Uyghur oqutquchilarning xitay tili sewiyisini sinash imtihanida layaqetsiz bahalan'ghan oqutquchilar 36%ke yetken, bularning köp sandikiliri ishtin qalduruldi. Az bir qismi qosh tilliq terbiyilesh kurslirida qayta terbiyilendi. Xitay da'iriliri Uyghur éli ma'aripida oqutquchi yétishmeslikni jem'iyettin asasliqi xitay oqutquchilarni qobul qilish arqiliq toluqlashni yolgha qoydi.

Ma'arip toridiki uchurlardin ashkarilinishiche, 2006 - yilidin 2009 - yilighiche xitay hökümiti Uyghur élidiki qosh tilliq mekteplerge jem'iyettin 11ming 700 neper xitay tilida ders ötidighan oqutquchilarni qobul qilghan. Bu yilning özidila yene 7000 oqutquchini qobul qilip asasliq Uyghur élining jenubidiki qosh til mekteplirige ewetti.

Emma, xitay hökümitining qosh tilliq ma'arip siyasiti köp sandiki Uyghur ziyaliylarni, bolupmu ma'aripchilarni qayil qilalmidi. Qosh tilliq ma'arip siyasitining, xitayning asasiy qanuni we milliy aptonomiye qanunlirigha zit ikenlikini, ma'arip pelsepe ilmigha mas kelmeydighanliqini otturigha qoyghanlar xitayning siyasitige qarshi chiqqanliq bilen eyiblinip türlük jazalargha we bésimlargha duchar bolghanliqi melum.

Amérikida pa'aliyet élip bériwatqan ilshat ependi ene shundaq xitayning qosh tilliq ma'arip siyasitining bésimi bilen chet'elge chiqip kétishke mejbur bolghan Uyghur oqutquchilarning biri, u, xitayning qosh tilliq ma'arip siyasitining tereqqiyati Uyghur til we medeniyitining tereqqiyati bilen tetür tanasipliq munasiwette dep chüshendürdi:

Xitayning söz oyuni

Xitay hökümiti yolgha qoyghan qosh tilliq ma'arip, Uyghur élide özi éytqandek undaq rawan ijra qilin'ghinimu yoq. U türlük naraziliq hem qarshiliqlargha duch kelmekte. Uyghur diyari we chet'ellerdiki Uyghur ziyaliylar türlük maqalilerni yézip qosh tilliq ma'aripning ilmiy bolmighan tereplirini ashkarilidi.

Emma, xitay hökümitining qosh tilliq ma'aripini yürgüzüsh jeryanida tilgha élip kéliwatqan "xenzu tilida oqush élip bérish", "xenzu tilini asas qilish" dégendek sözlirining ornigha yéqindin buyan "dölette ortaq qollinidighan til"ni asas qilish "asasiy éqimdiki til"ni qollinish dégendek atalghular almashti.

Ilshat ependi "xitayning bu xil söz oyuni ishlitishke mejbur bolishi bizning qarshiliqlirimizning tesir körsetkenlikining ipadisi, bu bizge bir ümüdtin dérek béridu" dep yeshti.

Amérikidiki alem téxnikisi penliri alimi erkin sidiq ependimu ilshat ependi bilen oxshash pikirde bolup, u xitayning bésimi intayin küchlük bolsimu, yenila Uyghur til we medeniyitini qutquzup qélishqa ümid barliqini shundaqla ana tilini qoghdash we himaye qilish, qoghdash üchün, Uyghurlar axirghiche tirishchanliq körsitishi zörürlükini otturigha qoydi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.