Chet'eldiki Uyghur ziyaliyliri zordun sabir xatire sariyining qurulushi we uning ijadiyiti heqqide toxtaldi

Yéqinda ghulja shehride hazirqi zaman Uyghur prozichiliqining yirik namayendiliridin yazghuchi zordun sabirning xatire sariyi qurulghan idi. Uyghur ilidin tarqitilidighan axbarat wastilirining xewer qilishiche, xatire saray zordun sabir burun xizmet qilghan sabiq ümid mektipi yeni hazirqi ghulja sheherlik 2‏ - ottura mektepte tesis qilin'ghan.
Muxbirimiz erkin
2010.10.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Zordun-Sabir-abidisi-305 Ghulja shehiride ötküzülgen hazirqi zaman Uyghur prozichiliqining yirik namayendiliridin yazghuchi zordun sabirning xatire sariyi qurulush künidiki süretlerdin körünüsh. (Waqti éniq emes)
http://www.uighurtube.com Din élindi.

Bu munasiwet bilen zordun sabirni yéqindin tonuydighan chet'eldiki bezi ziyaliylar we edebiyat sépidiki qelemkeshler xatire sariyining qurulushigha ijabiy baha bérip, Uyghur edebiyatini janlandurush yolidiki zor weqe, dep körsetti.

Zordun sabir xatire sariyi, bir Uyghur yazghuchining shexsi namigha qurulghan tunji xatire sariyi bolup hésablinidu. Uyghur ilidin tarqitilidighan axbarat wastilirining xewerliridin melum bolushiche, xatire saray sheherlik 2‏ - ottura mektep, ghulja shehiridiki Uyghur edebiyat -sen'et, ma'arip we medeniyet sépidiki zatlar we jama'et erbaplirining pikiri we tirishchanliqida qurulghan ammiwi eslihe bolup, xatire saraygha zordun sabirgha a'it bolghan edebiy eserler, qolyazmilar, turmush buyumlar, resim we xatire buyumlar qoyulghan.

Shimaliy amérikida yashaydighan bezi ziyaliylar we Uyghur edebiyat sépidiki qelemkeshlerning eskertishiche, zordun sabir xatire sariyining qurulushi kishige ilham béridighan ijabiy weqe. Kanadada yashaydighan Uyghur sha'iri, Uyghur gungga shé'iriyitining namayendiliridin exmetjan osman Uyghur ediplirige heykel turghuzush, xatire sariyi tesis qilishning muhimliqini eskertip, lékin bu xatire sariyi zordun sabirni esleydighan noqul xatire buyumi bolup qalmasliqini bildürdi. U, Uyghur til - edebiyati jiddiy xirisigha duch kéliwatqan bügünki künde, bu türlük xatire sarayliri Uyghur tili, edebiy tepekkürini ilgirilep algha sürüshke ilham béridighan abidilik rol oynishini ümid qildi.

Zordun sabirning qiranliq waqti xitay weziyitining eng zulmetlik dewrige toghra kelgen idi. U, 1966‏ - yildin 1979‏ - yilghiche bolghan arliqta del hazir uninggha atap xatire sariyi qurulghan 2‏ - otturida edebiyat oqutquchiliqi bilen ötidu. Uning 2‏ - otturidiki bu dewri sowét - xitay munaswiti buzulup, ghuljida sowétke siyasi heriketler ewjige chiqqan, mediniyet inqilabi qozghulup, Uyghur mediniyiti, Uyghurlarning ijtima'iy hayati we Uyghur ziyalilar qoshuni éghir zerbige uchurighan dewrdur.

Zordun sabirning ijadiyet hayatini ikki dewrge bölüsh mümkin. Uning ottura we deslepki dewrlerdiki edibiy ijadiyiti jem'iyettiki ijtima'iy hadisilerni téma qilghan bolup, siyasi we tarixi témilarda yazghan eserliri asasen yoq déyerlik. Lékin uning ümrining kéyinki dewride yazghan eserliri Uyghur tarixidiki eng nazuk siyasi - tarixi témilarni yorutup bérishke béghishlan'ghan idi.

Ilyar shemshiddin zordun sabirni uning ghulja 2‏ - ottura mekteptiki waqtidin bashlapla yéqindin tonuydighan amérikidiki Uyghur ziyalilirining biridur. U, zordun sabirning "ana yurt" romani Uyghur xelqidiki 1944‏ - yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti we jumhuriyet rehberlirige da'ir klassik chüshenchini aghdurup tashlighanliqini bildürdi.

Zordun sabir hayatida yazghan eserlerning ichide eng köp sétilghan we jem'iyetning eng zor alqishigha érishken esiri uning "ana yurt" romanidur. Gerche 3 qisimliq bu térilogiye aptor wapat bolghandin kéyin neshr qilin'ghan bolsimu, lékin bu eser Uyghur jem'iyitide zor ghulghula qozghighan idi.

Exmetjan osman ependining eskertishiche, ana yurt térilogiyesi zordun sabirni Uyghur oqurmenlirining neziride menggüleshtürgen. U, eserning oqurmenlerde ghulghula qozghishi uning tili, edebi'iy maharitidiki yitükluqi emes. Belki Uyghur jem'iyiti uzundin béri jawab izdep kéliwatqan bir siyasi tarixni tunji qétim eynen yorutup bérishke tirishqanliqidur, deydu.

Uyghuyr yerlik axbarat wastilirining xewer qilishiche, zordun sabir xatire sariyi Uyghur ziyalilirining qari élishigha érishken bolup, xatire sarayning échilish murasimigha qatnashqan sha'ir muhemmetjan rashiddin, yazghuchilargha xatire saray tiklesh pa'aliyitining yaxshi bashlinish bolup qélishini tiligen. Xitay hökümiti ezeldin Uyghur ediplirining, bolupmu hazirqi zaman ediplirining heykilini tiklesh, xatire sariyini tesis qilish ishlirigha izchil sezgür mu'amile qilip kelgen idi.

Yerlik da'irilerning bu qétimqi zordun sabir xatire sariyini qurush mesilisidiki pozitsiyisi, bu xatire saray hökümetning qollishidiki pa'aliyet yaki Uyghur jama'etchilikining öz aldigha uyushtürghan pa'aliyiti ikenliki bizge melum emes. Ilyar shemshiddin ependining eskertishiche, bu pa'aliyet yerlik Uyghur jama'éti teripidin uyushtürulup, hökümet mejbur qalghan pa'aliyet bolushi mümkin. Lékin u, zordun sabir xatire saray tikleshke tégishlik yazghuchi dep qaraydighanliqini bildürdi.

Analizchilarning eskertishiche, Uyghur xelqining uzun yillardin buyan sha'ir, yazghuchi, edip we mutepekkürlirini xatirilesh, ular üchün abide tiklesh, xatire sariyi sélish, heykilini qaturush hoquqi ret qilin'ghan bolup, bu xil kemtüklük Uyghur xelqide bir nesilni pikir we ghaye jehettin yene bir nesilge baghlaydighan maddi we meniwi üzükchilikni chongqurlashtursh rolini oynighan.

Bu qarashtiki analizchilar zordun sabir xatire sariyi bu üzükchilikni toldurush yolidiki ehmiyetlik bir qedem bolup qélishini ümid qilishidu.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.