Yazghuchi awut mesimof: abduréhim tursunning esiri “Asiya bügüni” géziti oqurmenlirining söyüp oqushigha érishmekte


2014.01.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
abdurehim-tursun-305.png Uyghur alimi abduréhim tursun
misranim.cn

Qazaqistanda rus we Uyghur tillirida neshr qilinidighan “Asiya bügüni” géziti Uyghur élidiki Uyghurlar arisidin yétiship chiqqan tunji pelsepe penliri doktori, merhum abduréhim tursunning “Deslepki ottura esirler Uyghurlirining pelsepiwi idiyiliri” namliq kitabini parchilar boyiche tonushturushqa bashlighan idi.

Gézit bash muherriri, ataqliq yazghuchi awut mesimof ependi abduréhim tursunning ilmiy emgikige yuqiri baha bérip, bu eserning Uyghurlarning öz pelsepe tarixi we medeniyitini bilishide muhim ehmiyetke ige ikenliki, alimning 29 yéshidila pelsepe doktorluq unwanigha ériship, mundaq ilmiy emgekni rus tilida neshr qilishida uning Uyghurlarning pelsepe tarixinila emes belki pütün Uyghur we bashqa türkiy xelqlerning tarixi, medeniyiti heqqide etrapliq izden'genliki, bu sahede yézilghan rus, yawropa we bashqa alimlirining emgekliri bilen yéqindin tonushqanliqini körsetti.

Awut mesimof ependi abduréhim tursunning “Deslepki ottura esir Uyghurlirining pelsepiwi idiyiliri” mawzuluq kitabining gézit sehipisi arqiliq oqurmenlerning yaxshi bahasigha érishkenliki we buningdin kéyinmu ularning yaxshi körüp oqushigha érishidighanliqini tekitlidi.

Bügün biz yene abduréhim tursunning mezkur esirining xulase qismini tonushturimiz.

Melumki, Uyghurlar tarixining téxi mukemmel öginilmigen muhim sahelirining biri - deslepki ottura esir Uyghurlirining milliy pelsepiwi idiyilirini mexsus tetqiq qilip, türkshunasliq, shu jümlidin, Uyghurshunasliq ilmining tereqqiyatigha özining bir kishilik töhpisini qoshqan alim abduréhim tursundur. U ötkenki esirning 90-yillirining axirlirida qirghizistan penler akadémiyisining akadémiki, Uyghurlar ichidin chiqqan tunji pelsepe doktori, proféssor eziz narinbayéf rehberlikide ottura asiya xelqliri, xususen, Uyghurlarning pelsepiwi idiyiliri boyiche izdinishke kiriship, netijide 2002-yili qirghizistan penler akadémiyisining mexsus dissértatsiye yaqlash kéngishide “Deslepki ottura esirler Uyghur pelsepiwi idiyilirining kélip chiqish menbesi we éwolyutsiyisi (buddizm pelsepisi matériyalliri asasida)” témisida ilmiy emgikini muweppeqiyetlik yaqilap chiqti hem xelq'ara ölchemde pelsepe doktori (Ph.D) Ilmiy derijisini élishqa muyesser bolghan idi.

Mezkur ilmiy tetqiqatning ochuq delili süpitide a. Tursun 2002-yili bishkekte “Deslepki ottura esir Uyghurlirining pelsepiwi idiyiliri” namliq monografiyisini neshr qildi.

Kitab eziz narinbayéfning kirishme sözidin, muqeddimidin, shundaqla ikki bab, xulase hem paydilinilghan edebiyatlar tizimidin terkib tapqan. Birinchi bab “Uyghur ijtima'iy-pelsepiwi idiyilirining shekillinishi we rawajlinishining ijtima'iy-medeniy amilliri” dep atilip, u öz nöwitide ikki, yeni “Uyghur ijtima'iy-pelsepiwi idiyisining shekillinishi we rawajlinishining iqtisadiy, siyasiy we medeniy shertliri” we “Uyghur ijtima'iy-pelsepiwi pikrining shekillinishining idiyilik menbeliri” namliq paragraflardin turidu. Emdi kitabtiki “Uyghur mutepekkurlirining ijtima'iy-pelsepiwi qarashlirining rawajlinish alahidilikliri” dégen bab töt, yeni “Mutepekkürlerning asasiy közqarash prinsipliri”, “Mutepekkürlerning ijtima'iy-siyasiy közqarashliri”, “Mutepekkürlerning étikiliq közqarashliri”, “Alem menzirisining éstétikiliq qobul qilinishi” namliq paragraflardin ibarettur.

Alim a. Tursun özining bu tetqiqatida ilgiri sürgen pikirlirini köpligen menbeler asasida ispatlaydu. Kitabta rus, Uyghur, xitay we türk tillirida yoruq körgen 200 din oshuq ilmiy emgek paydilinilghan bolup, ularning köp qismi rus tilidiki eserler igileydu. Mezkur emgek hazirmu öz ehmiyitini yoqatmidi.

Qirghizistan penler akadémiyisining akadémiki, proféssor eziz narinbayéf, qazaqistanliq alimlardin tarix penlirining doktori ablet kamalof, filologiye penlirining kandidat doktori ruslan arziyéf, tarix penlirining kandidat doktori zulfiye kerimowalar a. Tursunning mezkur emgikini yuqiri bahalighan idi. Yéqinda a. Tursunning yuqirida atalghan kitabidin üzündiler qazaqistanda neshr qiliniwatqan jumhuriyetlik musteqil “Asiya bügün” gézitining bir nechche sanida bésilip, keng oqurmenler bilen yüz körüshti.

A. Tursunning kitabining xulase qismida aptorning deslepki ottura esirler pelsepiwi pikirliri, jümlidin buddizm pelsepiwi pikirliri heqqidiki barliq köz qarashliri yekünlen'gen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet