Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (7)

Мухбиримиз үмидвар
2020-12-17
Share
Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (7) Бу сүрәт американиң үрүмчидә турушлуқ муавин консули доглас макернан(Douglas McKiernan) әпәндиниң сүрити. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
wikipedia.org

Америка мухбирлири шәрқий түркистанда немиләрни чүшәнди?

1943-Йили 4-айда үрүмчидә америка консулханиси вә шуниңдәк әнглийә консулханиси қурулғандин кейин америка һөкүмитиниң уйғурлар дияридики ички вәзийәт һәм униң әтраптики дөләтләр, җүмлидин советләр иттипақи билән болған мунасивәтлириниң өзгириш әһваллириға болған көзитиш күчәйди. 1944-Йили 11-айдики или инқилаби нәтиҗисидә шәрқий түркистан җумһурийити қурулғандин тартип таки 1946-йили 7-айда икки тәрәп арисидики битим бойичә бирләшмә һөкүмәт қорулғичә болған арилиқтики шәрқий түркистан қораллиқ инқилабиниң тәрәққият йүзлиниши, шәрқий түркистан җумһурийитиниң пүтүн өлкә миқясида хитай һакимийитини йоқитишқа қарап йүзлиниши, хитай гоминдаң даирилириниң позитсийәси вә өлкидики миллий, иҗтимаий, иқтисадий вәзийәт вә башқа нурғун мәсилиләр америка дипломатлириниң нәзиридә муһим салмақни игиләп, бу һәқтики түрлүк учурлар вашингтонға вақти-вақтида йәткүзүлди. Әлвәттә, буниң ичидики әң муһим диққәт қилинған мәсилә совет иттипақиниң или инқилабидики тәсири мәсилиси, йәни мәзкур инқилаб вә шәрқий түркистан һөкүмитиниң арқисидики совет амили, шуниңдәк москваниң шәрқий түркистан армийәсиниң хитай қошунлирини тамар қилишиға зади қанчилик ярдәм көрсәткәнликини ениқлашқа қаритилди.

Хитайлар болса америкалиқларға бу инқилабни "исян", "топилаң" дәп қарилаш билән буниң "совет иғваси", "совет-рус бандитлириниң қилған иши" икәнликини чүшәндүрүшти. Һәтта, "совет иттипақи қошунлири җәңгә қатнашти", "совет иттипақи илиға қошун киргүзди" дегәндәк қарилаш тәшвиқатлирини йүргүзди. Хитай генераллири һәтта үрүмчидики америка консуллириниму әнә шундақ учурлар билән тәминлиди. Хитайниң мәтбуатлирида болса бундақ или инқилабини совет иттипақиниң иғваси сүпитидә көрситидиған учурларму көпләп елан қилинған болуп, демәк америка башлиқ ғәрб дөләтлири шәрқий түркистан инқилаби вә уйғур ели һәққидә әнә шу хитайларниң учуриға ишиниш керәкму-йоқ дегән мәсилигә дуч кәлгәниди. Әнә шу американиң 1940-йиллардики уйғур елигә мунасивәтлик сияситини тәтқиқ қилған қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалоф әпәндиниң қаришичә америка тәрәп хитайниң бу учурлириға вә әйибләшлиригә пүтүнләй ишәнмәй өз алдиға тәкшүрүш елип барған һәм уйғур дияридики вәзийәт һәққидә өз алдиға чүшәнчигә игә болған.

Уйғур елиниң вә шәрқий түркистан инқилабиниң һәқиқий әһвали вә буниң сәвәбини чүшинишкә америка вә әнглийә консуллиридин башқа мухбирларму қизиққан болуп, америка һөкүмити тәрәпниң әһмийәт бериши һәм мухбирларниң бу хил қизиқишлири 2-дуня урушиниң ахирида йүз бәргән мәркизий асиядики бу уруш вә зор инқилабниң әйни вақиттики совет-хитай, совет-америка мунасивәтлирини өз ичигә алған 2-дуня урушидин кейинки хәлқара мунасивәтләр билән бағланғанлиқи иди. 1946-Йилиниң ахирлиридин башлап, бир қисим америка мухбирлири арқиму-арқидин үрүмчигә йетип келип, яки кәлмәй туруп болсиму, бу район һәққидә хәвәр вә тәпсилатларни йезишқа киришти. Шәрқий түркистан җумһурийитини өз ичигә алған уйғур елидә зиярәттә болуп мәхсус тәпсилатларни вә обзорларни язған америка журналистлириниң материяллирини топлап уйғурчиға тәрҗимә қилған америкадики тарих издәнгүчиси таран уйғур әпәндиниң қаришичә барбара степенс, пеггй паркер, док барнет қатарлиқ америка мухбирлири уйғур елигә, болупму шәрқий түркистан җумһурийитиниң пайтәхти ғулҗиға берип, әң әмәлий учурларни игиләп, хәвәр язғаниди.

Мухбирларниң зиярәтлири нәтиҗисидә шәрқий түркистан җумһурийити, уйғур қатарлиқ түркий хәлқләрниң миллий мустәқиллиқ инқилаби һәрикити, хитай билән совет иттипақи арисидики бу райондики тоқунуш, совет иттипақиниң райондики тәсири вә башқа мәсилиләргә аит учурлар американиң "лос-анжелес вақти", "ню-йорк вақти", "турмуш" қатарлиқ бир қисим даңлиқ мәтбуатлиридин орун елип, америка җамаәтчиликигә билинишкә башлиди. Шуниң билән илгирики шәрқий түркистанға аит учурларниң хитай мәтбуатлири яки хитайларниң учурлиридин нәқил елип хәвәр бериш ахирлашқаниди. Таран уйғур әпәндиниң қаришичә, шәрқий түркистан җумһурийитигә пәқәт икки аял мухбир биваситә келип зиярәттә болған болуп, уларниң бири "америка уруш учурлири идариси" ниң хадими, "турмуш" журнили вә фирансийә агентлиқиниң мухбири болған 24 яшлиқ бараба степенс (1922-1947) билән американиң үрүмчидә турушлуқ муавин консули доглас макернанниң аяли пеггй паркер иди. Бу икки аял мухбир ғулҗида айрим-айрим һалда 2 һәптидин артуқ вақит туруп көплигән кишиләр билән учрашқан, сөһбәтләшкән вә илиниң һәр җәһәттики әһвалини ениқлашқа тиришқан. Җүмлидин улар совет иттипақиниң зади қанчилик тәсири болғанлиқи, әмәлий һәрбий вә башқа ярдәмлирини билмәкчи болған.

Америкалиқ мухбирларни, болупму 1947-йили 1-айда, 1947-йили 7-айларда ғулҗиға, йәни шәрқий түркистан җумһурийити һакимийитидики җайларға зиярәткә барған мухбирларни көпрәк қизиқтурған һәм чүшинишкә әһмийәт бәргүзгән нуқтилар шу җайдики хәлқләрниң сиясий, иқтисадий, мәдәнийәт һаяти, сиясий мәвқәси, азадлиққа болған интилиши, хитайлар вә хитай һакимийитигә тутқан муамилиси һәмдә бу җайда совет иттипақиниң зади қанчилик тәсири барлиқи қатарлиқ мәсилиләр болғаниди.

Мухбирлардин бара-бара степенс, пегги паркер, док барнет қатарлиқлар хитайларниң шәрқий түркистан инқилабини қарилайдиған тәшвиқатлириға алданмиған вә ишәнмигәнләр болуп, болупму мәзкур икки аял мухбир илгири-кейин үрүмчидә әхмәтҗан қасими билән айрим сөһбәтләрдә болуп, униң көз қарашлири вә инқилабтин көзләнгән мәқсәт қатарлиқлар һәққидә иҗабий чүшәнчиләргә игә болған. Әхмәтҗан қасими уларниң ғулҗиға берип зиярәт қилишини қоллап, уларға йол хети, йәни рухсәт хети йезип берип, уларниң шәрқий түркистан инқилаби һәққидә һәқиқий учурларға игә болуп, буларни дуняға ашкарилиши үчүн йешип чирағ яққаниди.

Америка мухбирлириниң нәзиридики уйғур-хитай мунасивәтлири мустәмликә қилғучилар билән мустәмликә қилинғучилар оттурисидики мунасивәттин ибарәттур. Улар уйғурлар билән хитайлар арисидики етник, мәдәнийәт пәрқиниң зор икәнлики, йәрлик хәлқләрниң хитайларға вә хитай һакимийитигә нәпрәт билә қарайдиғанлиқи, гоминдаң даирилириниң бу район хәлқигә күчлүк милләтчилик, ирқчилиқ вә мустәмликичилик сиясити йүргүзгәнлики, йәрлик хәлқниң күришиниң өзлириниң әркинлики вә мустәқиллиқи үчүн қилинған күрәш икәнлики һәм башқиларни оттуриға қойиду.

Әмма, 1947-йили 8-айда бирләшмә һөкүмәт бузулуп, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар ғулҗиға қайтип, шәрқий түркистан армийәси билән хитай армийәси манас дәряси линийәсидә қайтидин уруш һалитигә өткән тиркишиш вәзийити шәкилләнгәндин кейин, җүмлидин 1947-1949-йиллири хитайдики ички урушниң күчийиши җәрянида америка мухбирлириниң уйғур дияриға келип зиярәт қилиши тохтиған. Болупму азад үч вилайәткә бериши имканийити болмиғаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт