Amérika we Uyghur diyari 1940-yillar (7)

Muxbirimiz ümidwar
2020-12-17
Share
Amérika we Uyghur diyari 1940-yillar (7) Bu süret amérikaning ürümchide turushluq mu'awin konsuli doglas makérnan(Douglas McKiernan) ependining süriti. (Waqti we orni éniq emes)
wikipedia.org

Amérika muxbirliri sherqiy türkistanda némilerni chüshendi?

1943-Yili 4-ayda ürümchide amérika konsulxanisi we shuningdek en'gliye konsulxanisi qurulghandin kéyin amérika hökümitining Uyghurlar diyaridiki ichki weziyet hem uning etraptiki döletler, jümlidin sowétler ittipaqi bilen bolghan munasiwetlirining özgirish ehwallirigha bolghan közitish kücheydi. 1944-Yili 11-aydiki ili inqilabi netijiside sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghandin tartip taki 1946-yili 7-ayda ikki terep arisidiki bitim boyiche birleshme hökümet qorulghiche bolghan ariliqtiki sherqiy türkistan qoralliq inqilabining tereqqiyat yüzlinishi, sherqiy türkistan jumhuriyitining pütün ölke miqyasida xitay hakimiyitini yoqitishqa qarap yüzlinishi, xitay gomindang da'irilirining pozitsiyesi we ölkidiki milliy, ijtima'iy, iqtisadiy weziyet we bashqa nurghun mesililer amérika diplomatlirining neziride muhim salmaqni igilep, bu heqtiki türlük uchurlar washin'gton'gha waqti-waqtida yetküzüldi. Elwette, buning ichidiki eng muhim diqqet qilin'ghan mesile sowét ittipaqining ili inqilabidiki tesiri mesilisi, yeni mezkur inqilab we sherqiy türkistan hökümitining arqisidiki sowét amili, shuningdek moskwaning sherqiy türkistan armiyesining xitay qoshunlirini tamar qilishigha zadi qanchilik yardem körsetkenlikini éniqlashqa qaritildi.

Xitaylar bolsa amérikaliqlargha bu inqilabni "Isyan", "Topilang" dep qarilash bilen buning "Sowét ighwasi", "Sowét-rus banditlirining qilghan ishi" ikenlikini chüshendürüshti. Hetta, "Sowét ittipaqi qoshunliri jengge qatnashti", "Sowét ittipaqi iligha qoshun kirgüzdi" dégendek qarilash teshwiqatlirini yürgüzdi. Xitay généralliri hetta ürümchidiki amérika konsullirinimu ene shundaq uchurlar bilen teminlidi. Xitayning metbu'atlirida bolsa bundaq ili inqilabini sowét ittipaqining ighwasi süpitide körsitidighan uchurlarmu köplep élan qilin'ghan bolup, démek amérika bashliq gherb döletliri sherqiy türkistan inqilabi we Uyghur éli heqqide ene shu xitaylarning uchurigha ishinish kérekmu-yoq dégen mesilige duch kelgenidi. Ene shu amérikaning 1940-yillardiki Uyghur élige munasiwetlik siyasitini tetqiq qilghan qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalof ependining qarishiche amérika terep xitayning bu uchurlirigha we eyibleshlirige pütünley ishenmey öz aldigha tekshürüsh élip barghan hem Uyghur diyaridiki weziyet heqqide öz aldigha chüshenchige ige bolghan.

Uyghur élining we sherqiy türkistan inqilabining heqiqiy ehwali we buning sewebini chüshinishke amérika we en'gliye konsulliridin bashqa muxbirlarmu qiziqqan bolup, amérika hökümiti terepning ehmiyet bérishi hem muxbirlarning bu xil qiziqishliri 2-dunya urushining axirida yüz bergen merkiziy asiyadiki bu urush we zor inqilabning eyni waqittiki sowét-xitay, sowét-amérika munasiwetlirini öz ichige alghan 2-dunya urushidin kéyinki xelq'ara munasiwetler bilen baghlan'ghanliqi idi. 1946-Yilining axirliridin bashlap, bir qisim amérika muxbirliri arqimu-arqidin ürümchige yétip kélip, yaki kelmey turup bolsimu, bu rayon heqqide xewer we tepsilatlarni yézishqa kirishti. Sherqiy türkistan jumhuriyitini öz ichige alghan Uyghur élide ziyarette bolup mexsus tepsilatlarni we obzorlarni yazghan amérika zhurnalistlirining matériyallirini toplap Uyghurchigha terjime qilghan amérikadiki tarix izden'güchisi taran Uyghur ependining qarishiche barbara stépéns, péggy parkér, dok barnét qatarliq amérika muxbirliri Uyghur élige, bolupmu sherqiy türkistan jumhuriyitining paytexti ghuljigha bérip, eng emeliy uchurlarni igilep, xewer yazghanidi.

Muxbirlarning ziyaretliri netijiside sherqiy türkistan jumhuriyiti, Uyghur qatarliq türkiy xelqlerning milliy musteqilliq inqilabi herikiti, xitay bilen sowét ittipaqi arisidiki bu rayondiki toqunush, sowét ittipaqining rayondiki tesiri we bashqa mesililerge a'it uchurlar amérikaning "Los-anzhélés waqti", "Nyu-york waqti", "Turmush" qatarliq bir qisim dangliq metbu'atliridin orun élip, amérika jama'etchilikige bilinishke bashlidi. Shuning bilen ilgiriki sherqiy türkistan'gha a'it uchurlarning xitay metbu'atliri yaki xitaylarning uchurliridin neqil élip xewer bérish axirlashqanidi. Taran Uyghur ependining qarishiche, sherqiy türkistan jumhuriyitige peqet ikki ayal muxbir biwasite kélip ziyarette bolghan bolup, ularning biri "Amérika urush uchurliri idarisi" ning xadimi, "Turmush" zhurnili we firansiye agéntliqining muxbiri bolghan 24 yashliq baraba stépéns (1922-1947) bilen amérikaning ürümchide turushluq mu'awin konsuli doglas makérnanning ayali péggy parkér idi. Bu ikki ayal muxbir ghuljida ayrim-ayrim halda 2 heptidin artuq waqit turup köpligen kishiler bilen uchrashqan, söhbetleshken we ilining her jehettiki ehwalini éniqlashqa tirishqan. Jümlidin ular sowét ittipaqining zadi qanchilik tesiri bolghanliqi, emeliy herbiy we bashqa yardemlirini bilmekchi bolghan.

Amérikaliq muxbirlarni, bolupmu 1947-yili 1-ayda, 1947-yili 7-aylarda ghuljigha, yeni sherqiy türkistan jumhuriyiti hakimiyitidiki jaylargha ziyaretke barghan muxbirlarni köprek qiziqturghan hem chüshinishke ehmiyet bergüzgen nuqtilar shu jaydiki xelqlerning siyasiy, iqtisadiy, medeniyet hayati, siyasiy mewqesi, azadliqqa bolghan intilishi, xitaylar we xitay hakimiyitige tutqan mu'amilisi hemde bu jayda sowét ittipaqining zadi qanchilik tesiri barliqi qatarliq mesililer bolghanidi.

Muxbirlardin bara-bara stépéns, péggi parkér, dok barnét qatarliqlar xitaylarning sherqiy türkistan inqilabini qarilaydighan teshwiqatlirigha aldanmighan we ishenmigenler bolup, bolupmu mezkur ikki ayal muxbir ilgiri-kéyin ürümchide exmetjan qasimi bilen ayrim söhbetlerde bolup, uning köz qarashliri we inqilabtin közlen'gen meqset qatarliqlar heqqide ijabiy chüshenchilerge ige bolghan. Exmetjan qasimi ularning ghuljigha bérip ziyaret qilishini qollap, ulargha yol xéti, yeni ruxset xéti yézip bérip, ularning sherqiy türkistan inqilabi heqqide heqiqiy uchurlargha ige bolup, bularni dunyagha ashkarilishi üchün yéship chiragh yaqqanidi.

Amérika muxbirlirining neziridiki Uyghur-xitay munasiwetliri mustemlike qilghuchilar bilen mustemlike qilin'ghuchilar otturisidiki munasiwettin ibarettur. Ular Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki étnik, medeniyet perqining zor ikenliki, yerlik xelqlerning xitaylargha we xitay hakimiyitige nepret bile qaraydighanliqi, gomindang da'irilirining bu rayon xelqige küchlük milletchilik, irqchiliq we mustemlikichilik siyasiti yürgüzgenliki, yerlik xelqning kürishining özlirining erkinliki we musteqilliqi üchün qilin'ghan küresh ikenliki hem bashqilarni otturigha qoyidu.

Emma, 1947-yili 8-ayda birleshme hökümet buzulup, exmetjan qasimi qatarliqlar ghuljigha qaytip, sherqiy türkistan armiyesi bilen xitay armiyesi manas deryasi liniyeside qaytidin urush halitige ötken tirkishish weziyiti shekillen'gendin kéyin, jümlidin 1947-1949-yilliri xitaydiki ichki urushning küchiyishi jeryanida amérika muxbirlirining Uyghur diyarigha kélip ziyaret qilishi toxtighan. Bolupmu azad üch wilayetke bérishi imkaniyiti bolmighanidi.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet