Абдуғопур қутлуқоф: совет разветчики һаким җаппар маңа ейтип бәргән сирлар (1)

Мухбиримиз үмидвар
2019-03-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Пешқәдәм шаир абдуғопур қутлуқоф ака америкидики уйғур алий кеңишигә қатнашти. 2011-Йили 2-май.
Пешқәдәм шаир абдуғопур қутлуқоф ака америкидики уйғур алий кеңишигә қатнашти. 2011-Йили 2-май.
RFA

Уйғур тарихий шаһитлириниң қәйт қилишичә, 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими, исһақбек муноноф, дәлилқан сугурбайеф вә абдукерим аббасоф қатарлиқ әрбабларниң 1949-йили, 8-айда совет территорийәсидә айропилан қазасиға учриши, уларниң орниға сәйпидин әзизи қатарлиқ үч кишиниң сақ-саламәт бейҗиңға берип, хитай сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнишип, хитай хәлқ җумһурийити қурушни җакарлашқа иштирак қилиши уйғурлар вә уйғур дияриниң сиясий тәқдиригә мунасивәтлик муһим вәқәдур.

Хитай компартийәси вәкили лю шавчи 1949-йили, 7-8-айдики москва сәпиридә сталин қатарлиқ совет иттипақи рәһбәрлири билән йеңи қурулидиған хитай хәлқ җумһурийитини тез елан қилиш вә совет иттипақиниң униңға ярдәм бериши һәққидә пүтүшкәндин кейин, москваниң ярдими билән хитай компартийәси вәкили дең личүнни ғулҗиға әхмәтҗан қатарлиқлар билән сөзлишишкә әвәтти.

Бу җәрянда мав зедоң әхмәтҗан қасими қатарлиқ миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлирини бейҗиңдики йеңи коммунистик хитайниң дөләт түзүлмисини муһакимә қилидиған вә ахирида дөләт һакимийити рәсмий җакарлинидиған тунҗи қетимлиқ сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға рәсмий тәклип қилди.

Хитай һөкүмәт мәнбәлиридә уларниң бейҗиңдики йиғинға қатнишиш үчүн йолға чиқип, 27-авғуст күни совет иттипақидики иркутский районида айропилан қазасиға учриғанлиқи, уларниң йеңи җуңго қуруш йолида һаятидин айрилғанлиқи муәййәнләштүрүлиду.

Хитай һөҗҗәтлиридә уларниң тунҗи нөвәтлик сиясий мәслиһәт кеңишиниң вәкиллири икәнлики, уларниң җуңго компартийәсиниң рәһбәрликигә бойсунуп, җуңгониң бирликини һимайә қилғучилар икәнлики тәшвиқ қилинған

Әмма, әйни вақиттики инқилаб қатнашқучилири вә уйғурлар уларниң айропилан қазасиға ишәнмигән болуп, уларниң өлүминиң сирлиқ икәнлики, уларниң өлүминиң суйиқәст болуши мумкинликини җәзмләштүргән вә уларниң тәқдири һәққидә һәр хил қияслар вә соаллар пәйда болған.

Әхмәтҗан қасими қатарлиқлар растинила бейҗиңдики хитай компартийәсиниң тунҗи нөвәтлик мәмликәтлик сиясий мәслиһәт кеңишиниң йиғиниға қатнашмақчимити? улар бу йиғинға баралиған болса, немә тәләп вә пикирләрни оттуриға қоюши мумкин иди? кишиләр уларниң өлүмини мана шу соаллар әтрапида тәһлил қилишти.

Совет иттипақи йимирилгәндин кейин өзбекистанда турушлуқ уйғур алимлиридин бири, 1945-1949-йиллири шәрқий түркистан миллий армийәсиниң капитани болған асим бақи совет иттипақиниң әйни вақиттики ғулҗадики бихәтәрлик хадими, инқилаб баштин ахири арилашқан дохтур һаким җаппар яруллабекофниң өзигә мәхпийәтлик сүпитидә ейтип бәргән әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң сирлиқ тәқдиригә аит «хунзирлиқ» намлиқ хатирисини елан қилди. Асим бақи «хунзирлиқ» дәп аталған мәзкур хатирә мақалисидә 1970-йилларда һаким җаппарниң өзигә 1949-йили, 8-айниң 24-күни ғулҗидин алмутаға бейҗиңдики йиғинға бариду дәп кәлгән әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән москвадин кәлгән совет иттипақи алий рәһбәрликиниң вәкили арисидики мәхпий сөһбәткә тәрҗиманлиқ қилиш җәрянида әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң москва вәкилиниң бейҗиңдики йиғинға қатнишип, хитай компартийәсигә һечқандақ тәләп қоймай, йеңи хитай тәркибигә шәртсиз қошулуш тәлипини рәт қилғанлиқини, әхмәтҗан қатарлиқларниң әгәр хитай компартийәси уйғур дияриниң мустәқиллиқи вә яки һеч болмиғанда федератип түзүмдики иттипақдаш җумһурийәт һоқуқи беришни етирап қилмиса өзлириниң бейҗиңға бармайдиғанлиқида чиң турғанлиқини сөзләп бәргән. Асим бақи «хунзирлиқ» намлиқ китабида йәнә һаким җаппарниң мәзкур охшаш сирни алмутадики йәнә бир атақлиқ шаир абдуғопур қутлуқофқиму сөзләп бәргәнликини қәйт қилған. Бу йил 82 яшқа киргән, һазир алмутада яшайдиған атақлиқ шаир, «уйғуристан», «ризвангүл» қатарлиқ нәччилигән дастан, вә бир қанчә шеир топламлириниң аптори абдуғопур қутлуқоф совет иттипақиниң ғулҗида паалийәт қилған бихәтәрлик хадими һаким җаппар яруллабекофниң өзигә асим бақиға сөзләп бәргәнгә охшаш «сирни» 1975-йилиниң яз айлирида сөзләп бәргәнликини дәлиллиди:

Абдуғопур қутлуқоф һаким җаппарниң қандақ болуп, өзини чақиртип бу сирни сөзләп беришни қарар қилғанлиқиниң сәвәби һәққидә тохтилип, буниңға өзиниң шу вақитта елан қилип, совет иттипақидики уйғурлар арисида күчлүк тәсир қозғиған йирик дастани «уйғуристан» ни һаким җаппарниңму оқуп тәсирләнгәнлики сәвәб болғанлиқини билдүрди.

Абдуғопур қутлуқофниң ейтишичә, уйғурларниң сиясий қисмәтлиригә алаһидә диққәт қилидиған һаким җаппар «йеңи һаят» гезитидики һәрбир әсәрләрни, болупму уйғур тарихий қисмәтлири вә тәқдиригә аит әсәрләрни қалдурмай оқуйдиған болуп, у өзи қурушқа иштирак қилған, паалийәт қилған, яшиған 1944-1949-йиллири шәрқий түркистан инқилаби дәври вә мәзкур уйғур җумһурийитиниң паҗиәлик қисмити, болупму әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң паҗиәлик қисмитидин ечиниш ичидә өткән. У әнә шу ечиништин ахири өзи билгән дөләт мәхпийәтлики категорийәсигә мәнсуп ашу қисмәтләргә аит сирларни абдуғопур қутлуқофқа ейтип беришни қарар қилған икән.

Абдуғопур қутлуқофниң ейтишичә, һаким җаппар өзиниң 1949-йилиниң 8-айниң 24-күни фрунзе шәһиридин алмутаға елип берилип, бу йәргә келип болған әхмәтҗан қасими, исһақбек муноноф қатарлиқ вәкилләр билән москва вәкили арисидики сөһбәткә тәрҗиманлиққа селинғанлиқини, бу тәрҗиманлиқта әхмәтҗанниң немә дегәнлики, москва вәкилиниң немә дегәнлики вә башқиларниң немиләрни дегәнликини бирму-бир, сөзму-сөз русчидин уйғурчиға, уйғурчидин русчиға тәрҗимә қилип бәргәнликини сөзләп бәргән.

Асим бақиниң «хунзирлиқ» намлиқ китабини оқуған вә абдуғопур қутлуқофни узундин буян йеқин билидиған шуниңдәк миллий азадлиқ инқилаб тарихи һәққидә тәтқиқатлар елип барған қәһриман ғоҗамбәрдиниң әскәртишичә, һаким җаппар сөзләп бәргән бу сирларниң әйни вақиттики совет иттипақиниң хитай компартийәсини қоллаш сияситигә уйғун икәнликини, совет тәрәпниң әхмәтҗан қасими қатарлиқларға өз шәртлирини теңиши мумкинликини, бундақ мәхпий сөһбәткә өзиниң әң ишәнчлик адими болған һаким җаппарниң тәрҗиманлиққа таллиниши тамамән мумкинликини изаһлиди.

Абдуғопур қутлуқофниң әслишичә, һаким җаппар бу вақитта кесәлчан болуп, у чарчап турсиму һаяҗан вә ечиниш ичидә өзи шаһит болған ишларни тәпсилий вә бирмубир баян қилған.

Совет иттипақиниң 1943-1949-йиллири ғулҗида, шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиға мунасивәтлик әң муһим тәшкилләш, алақилишиш хизмәтлирини атқурған мәхсус хадими һаким җаппар 1907-йили туғулуп, 1992-йили фрунзе, йәни бишкәктә вапат болған. Униң абдуғопур қутлуқофқа сөзләп бәргән сирлириниң давамини келәркин қетимда аңлайсиләр.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт