Әлихан төрәниң сталинға язған мәктупи: сталин чүшиниң бәрбат болуши

Мухбиримиз үмидвар
2019-01-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Елихан төрә
Елихан төрә
Photo: RFA


1944-Йили 4-айниң 8-күни шәрқий түркистан мунтизим миллий армийәси қурулуш билән бурунқи партизанлиқ урушқа хатимә берилигән.



1944-Йили 12-ноябир күни қурулған шәрқий түркистан җумһурийити 1945-йили 2-айниң биринчи һәптисигичә ғулҗа шәһиридики һәрәмбағ вә айродромларға киривалған хитай қошунлирини 84 күн қоршаш урушини ахирлаштуруп, бу җайдики хитай қошунлирини пүтүнләй йоқитип, или вилайитини толуқ азад қилиш билән инқилабниң йеңи долқунлири йетип кәлди. Нәтиҗидә, или вадисидики шәрқий түркистан җумһурийити қораллиқ партизан әтрәтлирини мунтизимлаштуруш йолиға меңиш, шәрқий түркистан җумһурийити дөләт аппаратлирини тәңшәп тәртипкә селиш, һәрбий тәйярлиқларни күчәйтип, инқилабни тарбағатай, алтай, үрүмчи вә җәнубтики вилайәтләргә кеңәйтишкә тәйярлиқ қилишқа киришти.

4-Айниң 8-күни шәрқий түркистан мунтизим миллий армийәси қурулуш билән бурунқи партизанлиқ урушқа хатимә берилип, миллий қошунниң рәсмий мунтизим уруш қилиш пәйти башланди. Шуниң билән бир вақитта җиң вә шихуда мудапиә линийәси қурған хитай қошунлириниң илиға омумйүзлүк қайтурма һуҗум қилиш хәвпиму бар иди. Хәлқниң инқилаби қизғинлиқи йүксәк пәллигә чиққан иди. Мана шундақ вәзийәттә шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә 1945-йили, 22-апрел күни сталинға мәктуп әвәтип, униң көрсәткән ярдәмлиригә рәһмәт ейтиш билән биргә униңдин йәни совет иттипақидин шәрқий түркистан инқилабини техиму қоллишини вә ярдәм беришини тәләп қилди. Әлихан төриниң бу мәктупи америкидики вудров вилсон мәркизи тәрипидин инглизчиға тәрҗимә қилинип елан қилинди. Хәтниң русчә тәрҗимә нусхиси мутләқ мәхпий һөҗҗәт сүпитидә русийә федератсийәси дөләт архипиниң 9401-фонди, иккинчи алаһидә папка, йәни «сталинниң алаһидә папкиси» дики 2-дело халтисида сақланған. Хәт мундақ йезилған:

«Һөрмәтлик баш қомандан, маршал сталинға!

Пүтүн хәлқләрниң баравәрлики вә мәдәнийитиниң қурғучиси, совет иттипақиниң улуғ даһийсиға ялқунлуқ салимимни йоллаймән!

Мән вә техи йеқиндила хитайниң зулумидин азад болған шәрқий түркистан хәлқлири сиз баш маршалдин шәрқий түркистан хәлқлириниң, бу ишта бизгә һәммә тәрәптин ярдәм бериватқан пәқәт бүйүк советлар иттипақиниң ярдими биләнла азад болушини үмид қилимиз. Шәрқий түркистанниң милйонлиған кишилири сизни езилгән хәлқләрниң мәнпәәтини қоғдайдиған өз даһийси сүпитигә көрмәктә. Биз һәр даим өзиңиздин һәққаний вә еһтияҗлиқ ярдәмләргә еришидиғанлиқимизға чоңқур ишинимиз. Шуниңдәк биз барлиқ әзгүчиләрни өз вәтинимиздин қоғлап чиқиралаймиз. Мән улуғ советлар иттипақи тәрәпниң бизни зөрүр болған қоллашлири арқисидила мустәмликичиләрниң қоғлап чиқирилишини үмид қилимән. Дуня әркинлик сөйәр хәлқлириниң дүшмәнлири болған фашистларни әбәдий гумран қилған қизил армийә вә униң қәһриманлириға салам!».

Әлихан төри хетиниң давамида өзиниң, йәни шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң сталиндин күткән конкрет ярдәмлири вә арзу-тиләклирини совет иттипақиниң ғулҗида турушлуқ вәкиллиридин бири арқилиқ униңға йоллиғанлиқини әскәртип: «өзүмниң башқа барлиқ тиләклиримни һөрмәтлик петр андрейевичқа йәткүздүм, бизниң униң билән болған сөһбитимизниң иҗабий нәтиҗиләргә еришишини күтмәктимән, шундақла бизгә зөрүр ярдәм көрситиватқан һөрмәтлик владимир степановичниң бизгә қайтип келишини тәхирсизлик билән күтмәктимән.

Шәрқий түркистан һөкүмити башлиқи әлихан төрә.

1945-Йили, 22-апрел. Ғулҗа шәһири» дейилгән.

Әлихан төрәниң бу хети ғулҗидики совет консулханисиға йәткүзүлүп тәрҗимә қилинғандин кейин узун өтмәйла, совет иттипақи ички ишлар хәлқ комиссари лаврентий берия тәрипидин сталинға йоллап берилгән болуп, рошәнки сталин бу хәтниң мәзмунидин толуқ хәвәрдар болған.

Берия бу хәтни сталинға йоллап бәргәндә, хәттә тилға елинған петир андрейевич билән владимир степановичниң совет иттипақи н к в д (хәлқ ички ишлар комиссарияти) синиң ғулҗида турушлуқ вәкиллири икәнликини изаһлиған. Владимир степановичниң фамилиси йегнароф йәни толуқ исим-фамилиси владимир степанович йегнароф болуп, у совет иттипақиниң ғулҗидики һәрбий-сиясий мәслиһәтчилириниң башлиқи, йәни «2-өй» ниң башлиқи, генерал майор иди. Улар 1944-йили, 12-айда ғулҗиға кәлгән.

Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмәт баш катипи мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһими һаят вақтида 2003-йили зияритимизни қобул қилғанда совет һөкүмитиниң ғулҗа қозғилиңи ғәлибә қилип, инқилаб ғәлибисигә көзи йәткәндин кейинла владимир степанович қатарлиқ генералларни ярдәмгә әвәткәнликини ейтқан иди. Бу генераллар вә совет консуллири уларниң мустәқил дөләт қурушиға ярдәм беридиғанлиқини ейтип ишәндүргән икән.

Тарихчиларниң қаришичә, әлихан төриниң мәзкур мәктупи 1945-йили, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң пүтүн шәрқий түркистанни азад қилиш, мустәқил дөләт байриқини шәрқий түркистанниң һәммә булуң-пучқақлириға қадаш қизғинлиқиниң нәқәдәр юқири болғанлиқини көрситиду. Әнә шу пикирдики қазақистанда турушлуқ тарихчи, «уйғурларниң қәдимдин һазирғичә болған миллий-сиясий тарихи» намлиқ әсәрниң аптори қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, совет иттипақи инқилабқа башта аз-пас ярдәм бәргән вә бир қисим мәслиһәтчиләрни, һәрбий хадимларни әвәткән. Бирақ пүтүн ғәлибини қолға кәлтүрүштә, миллий армийәни тәшкил қилишта асаслиқи йәрлик уйғур, қазақ вә башқа милләтләр өзлири һәл қилғуч рол ойниди. Әлихан төриниң сталинға мәктуп йоллиши униңдин инқилабни башқа вилайәтләргә кеңәйтиш, хитай қошунлириға кәң көләмлик һуҗум қозғашта ярдәм сорашни мәқсәт қилған болуши мумкин.

Әлихан төриниң хетиниң мәзмунлири йәнә әлихан төрә башчилиқидики шәрқий түркистан һөкүмити вә хәлқиниң совет һөкүмитиниң узундин буян товлап кәлгән езилгән милләтләргә ярдәм бериш шоарлириға һәмдә сталинни өзлириниң азадлиқ күришигә ярдәм бериду дәп сәмимий ишәнгәнликини чүшәндүрүп бериду. Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмәт баш катипи мәрһум абдурәуп мәхсум ибраһими һаят вақтида зияритимизни қобул қилғанда өзлириниң һәқиқәтән сталиндин үмид кәткәнликини ейтқан иди.

Әпсуски, сталин әлихан төриниң ярдәм сорап язған бу хетигә җаваб бәрмигән.

Тарихий мәнбәләргә қариғанда шәрқи түркистан җумһурийити һөкүмити 1945-йили, 2-айдин таки 6-айғичә хитай гоминдаң қошунлириға қарши омумий һуҗумға өтмигән болуп, совет иттипақи пәқәт 1945-йили 7-8-айларда миллий армийәгә мәлум ярдәм көрсәткәндин кейин, арқидин қорал-ярақларни елип кәткән һәм шәрқий түркистан һөкүмитини хитай билән сөһбәт өткүзүшкә қистиған, әң ахирида уйғур дияриниң хитай коммунистлириниң қолиға өтүшигә йол ачқан. Бу әһвал шәрқий түркистан инқилаби рәһбәрлирини қаттиқ нарази қилған иди.

Әлихан төрә 1945-йили, 10-айниң 31-күни сталинға йәнә бир парчә мәктуп йоллиған болуп, бу мәктупқа муавин рәис һакимбәг ғоҗа вә һөкүмәт әзалиридин рәһимҗан сабир һаҗи, әхмәтҗан қасими, кәрим һаҗи қатарлиқ 10 киши имза қойған. Улар хәттә сталинниң шәрқий түркистан инқилабини давамлаштурушни қоллишини, өзлириниң хитай билән тинчлиқ сөһбити өткүзмәй күрәш қилиш ирадисини билдүргән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт