Elixan törening stalin'gha yazghan mektupi: stalin chüshining berbat bolushi

Muxbirimiz ümidwar
2019-01-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Élixan töre
Élixan töre
Photo: RFA


1944-Yili 4-ayning 8-küni sherqiy türkistan muntizim milliy armiyesi qurulush bilen burunqi partizanliq urushqa xatime bériligen.



1944-Yili 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti 1945-yili 2-ayning birinchi heptisigiche ghulja shehiridiki herembagh we ayrodromlargha kiriwalghan xitay qoshunlirini 84 kün qorshash urushini axirlashturup, bu jaydiki xitay qoshunlirini pütünley yoqitip, ili wilayitini toluq azad qilish bilen inqilabning yéngi dolqunliri yétip keldi. Netijide, ili wadisidiki sherqiy türkistan jumhuriyiti qoralliq partizan etretlirini muntizimlashturush yoligha méngish, sherqiy türkistan jumhuriyiti dölet apparatlirini tengshep tertipke sélish, herbiy teyyarliqlarni kücheytip, inqilabni tarbaghatay, altay, ürümchi we jenubtiki wilayetlerge kéngeytishke teyyarliq qilishqa kirishti.

4-Ayning 8-küni sherqiy türkistan muntizim milliy armiyesi qurulush bilen burunqi partizanliq urushqa xatime bérilip, milliy qoshunning resmiy muntizim urush qilish peyti bashlandi. Shuning bilen bir waqitta jing we shixuda mudapi'e liniyesi qurghan xitay qoshunlirining iligha omumyüzlük qayturma hujum qilish xewpimu bar idi. Xelqning inqilabi qizghinliqi yüksek pellige chiqqan idi. Mana shundaq weziyette sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi elixan töre 1945-yili, 22-aprél küni stalin'gha mektup ewetip, uning körsetken yardemlirige rehmet éytish bilen birge uningdin yeni sowét ittipaqidin sherqiy türkistan inqilabini téximu qollishini we yardem bérishini telep qildi. Elixan törining bu mektupi amérikidiki wudrow wilson merkizi teripidin in'glizchigha terjime qilinip élan qilindi. Xetning rusche terjime nusxisi mutleq mexpiy höjjet süpitide rusiye fédératsiyesi dölet arxipining 9401-fondi, ikkinchi alahide papka, yeni "Stalinning alahide papkisi" diki 2-délo xaltisida saqlan'ghan. Xet mundaq yézilghan:

"Hörmetlik bash qomandan, marshal stalin'gha!

Pütün xelqlerning barawerliki we medeniyitining qurghuchisi, sowét ittipaqining ulugh dahiysigha yalqunluq salimimni yollaymen!

Men we téxi yéqindila xitayning zulumidin azad bolghan sherqiy türkistan xelqliri siz bash marshaldin sherqiy türkistan xelqlirining, bu ishta bizge hemme tereptin yardem bériwatqan peqet büyük sowétlar ittipaqining yardimi bilenla azad bolushini ümid qilimiz. Sherqiy türkistanning milyonlighan kishiliri sizni ézilgen xelqlerning menpe'etini qoghdaydighan öz dahiysi süpitige körmekte. Biz her da'im özingizdin heqqaniy we éhtiyajliq yardemlerge érishidighanliqimizgha chongqur ishinimiz. Shuningdek biz barliq ezgüchilerni öz wetinimizdin qoghlap chiqiralaymiz. Men ulugh sowétlar ittipaqi terepning bizni zörür bolghan qollashliri arqisidila mustemlikichilerning qoghlap chiqirilishini ümid qilimen. Dunya erkinlik söyer xelqlirining düshmenliri bolghan fashistlarni ebediy gumran qilghan qizil armiye we uning qehrimanlirigha salam!".

Elixan töri xétining dawamida özining, yeni sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining stalindin kütken konkrét yardemliri we arzu-tileklirini sowét ittipaqining ghuljida turushluq wekilliridin biri arqiliq uninggha yollighanliqini eskertip: "Özümning bashqa barliq tileklirimni hörmetlik pétr andréyéwichqa yetküzdüm, bizning uning bilen bolghan söhbitimizning ijabiy netijilerge érishishini kütmektimen, shundaqla bizge zörür yardem körsitiwatqan hörmetlik wladimir stépanowichning bizge qaytip kélishini texirsizlik bilen kütmektimen.

Sherqiy türkistan hökümiti bashliqi elixan töre.

1945-Yili, 22-aprél. Ghulja shehiri" déyilgen.

Elixan törening bu xéti ghuljidiki sowét konsulxanisigha yetküzülüp terjime qilin'ghandin kéyin uzun ötmeyla, sowét ittipaqi ichki ishlar xelq komissari lawréntiy bériya teripidin stalin'gha yollap bérilgen bolup, roshenki stalin bu xetning mezmunidin toluq xewerdar bolghan.

Bériya bu xetni stalin'gha yollap bergende, xette tilgha élin'ghan pétir andréyéwich bilen wladimir stépanowichning sowét ittipaqi n k w d (xelq ichki ishlar komissariyati) sining ghuljida turushluq wekilliri ikenlikini izahlighan. Wladimir stépanowichning familisi yégnarof yeni toluq isim-familisi wladimir stépanowich yégnarof bolup, u sowét ittipaqining ghuljidiki herbiy-siyasiy meslihetchilirining bashliqi, yeni "2-Öy" ning bashliqi, général mayor idi. Ular 1944-yili, 12-ayda ghuljigha kelgen.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümet bash katipi merhum abdure'up mexsum ibrahimi hayat waqtida 2003-yili ziyaritimizni qobul qilghanda sowét hökümitining ghulja qozghilingi ghelibe qilip, inqilab ghelibisige közi yetkendin kéyinla wladimir stépanowich qatarliq générallarni yardemge ewetkenlikini éytqan idi. Bu générallar we sowét konsulliri ularning musteqil dölet qurushigha yardem béridighanliqini éytip ishendürgen iken.

Tarixchilarning qarishiche, elixan törining mezkur mektupi 1945-yili, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining pütün sherqiy türkistanni azad qilish, musteqil dölet bayriqini sherqiy türkistanning hemme bulung-puchqaqlirigha qadash qizghinliqining neqeder yuqiri bolghanliqini körsitidu. Ene shu pikirdiki qazaqistanda turushluq tarixchi, "Uyghurlarning qedimdin hazirghiche bolghan milliy-siyasiy tarixi" namliq eserning aptori qehriman ghojamberdining éytishiche, sowét ittipaqi inqilabqa bashta az-pas yardem bergen we bir qisim meslihetchilerni, herbiy xadimlarni ewetken. Biraq pütün ghelibini qolgha keltürüshte, milliy armiyeni teshkil qilishta asasliqi yerlik Uyghur, qazaq we bashqa milletler özliri hel qilghuch rol oynidi. Elixan törining stalin'gha mektup yollishi uningdin inqilabni bashqa wilayetlerge kéngeytish, xitay qoshunlirigha keng kölemlik hujum qozghashta yardem sorashni meqset qilghan bolushi mumkin.

Elixan törining xétining mezmunliri yene elixan töre bashchiliqidiki sherqiy türkistan hökümiti we xelqining sowét hökümitining uzundin buyan towlap kelgen ézilgen milletlerge yardem bérish sho'arlirigha hemde stalinni özlirining azadliq kürishige yardem béridu dep semimiy ishen'genlikini chüshendürüp béridu. Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümet bash katipi merhum abdure'up mexsum ibrahimi hayat waqtida ziyaritimizni qobul qilghanda özlirining heqiqeten stalindin ümid ketkenlikini éytqan idi.

Epsuski, stalin elixan törining yardem sorap yazghan bu xétige jawab bermigen.

Tarixiy menbelerge qarighanda sherqi türkistan jumhuriyiti hökümiti 1945-yili, 2-aydin taki 6-ayghiche xitay gomindang qoshunlirigha qarshi omumiy hujumgha ötmigen bolup, sowét ittipaqi peqet 1945-yili 7-8-aylarda milliy armiyege melum yardem körsetkendin kéyin, arqidin qoral-yaraqlarni élip ketken hem sherqiy türkistan hökümitini xitay bilen söhbet ötküzüshke qistighan, eng axirida Uyghur diyarining xitay kommunistlirining qoligha ötüshige yol achqan. Bu ehwal sherqiy türkistan inqilabi rehberlirini qattiq narazi qilghan idi.

Elixan töre 1945-yili, 10-ayning 31-küni stalin'gha yene bir parche mektup yollighan bolup, bu mektupqa mu'awin re'is hakimbeg ghoja we hökümet ezaliridin rehimjan sabir haji, exmetjan qasimi, kerim haji qatarliq 10 kishi imza qoyghan. Ular xette stalinning sherqiy türkistan inqilabini dawamlashturushni qollishini, özlirining xitay bilen tinchliq söhbiti ötküzmey küresh qilish iradisini bildürgen idi.

Toluq bet