«Тарих вә бүгүн» - 27 - ноябир

1944-1949-Йиллиридики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң партлишидики асасий сәвәп һәққидә һәр хил көз қарашлар мәвҗут болуп , бу инқилаб совет иттипақиниң хитай вә хәлқара сиясий истратегийисиниң еһтияҗи үчүн тәйярланған һәм тәшкилләнгән дегән қараш муһим салмақни игиләйду.

2011-11-27
Share

maxmut-parmeshew.jpg
Сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити һәрбий ишлар бөлүминиң катипи, мәрһум махмуд пармашеф әпәндиниң әйни вақиттики рәсими.
Мәзкур көз қараш әйни вақиттики хитай гоминдаң һөкүмити тәрипидин хәлқара җәмийәткә тарқитилған дипломатийилик һөҗҗәтләр вә билдүрүшләрдә ениқ көрситилгән болуп, җяң кәйши даирилири «шинҗаң мәсилисини һәл қилишниң ачқучи совет иттипақи билән болған дипломатийилик мунасивәттә», «шинҗаң мәсилиси дипломатийилик мәсилә» дәп тәрипләш арқилиқ, америка, әнглийә қатарлиқ ғәрб мәмликәтлиригә совет иттипақиниң или инқилаби арқилиқ шинҗаңни өз тәсир даирисигә киргүзивелишқа урунғанлиқидин шикайәт қилған. Кейинки вақитлардики бир қисим хитай вә ғәрб тарихчилириму өзлириниң или инқилаби һәққидики әсәрлирини язғанда, совет иттипақиниң миллий инқилабни тәшкиллигәнлики вә яки униңға баштин –ахири қол тиққанлиқини оттуриға қоюшти . Лекин, миллий азадлиқ инқилаб иштиракчилири бу көз қарашни рәт қилип, инқилабни импорт қилғили болмайдиғанлиқини көрситиду.

Әмәлийәттә, уйғур қатарлиқ хәлқләрниң шең шисәй вә гоминдаң һөкүмитиниң кәмситиш вә бастуруш сияситигә қарши азадлиқ һәм қаршилиқ көрситиш һәрикәтлири бурунла башланған болуп, 1937-йили абдунияз бәг башчилиқидики кәң көләмлик қозғилаң буниң бир мисалидур. Бундақ қаршилиқ һәрикәтлири 1940-1944-йиллирида йәнә қайтидин баш көтүргән болуп, 1940-1943 - йилидики алтай хәлқиниң қаршилиқ қозғилаңлиридин башқа йәнә ғулҗа, ақсу, чөчәк, үрүмчи вә башқа җайларда һәр хил йәр асти тәшкилатлар қурулуп, түрлүк қаршилиқ идийилири вә тәшвиқатлирини тарқитиш билән шуғулланған.

Сабиқ миллий армийә капитани, мәрһум махмут пармашеф әпәнди  2004 - йили өз әслимилирини баян қилғанда 1943-йилиниң оттурлирида ғулҗа шәһириниң һәр қайси мәһәллиридә бир қанчә йәр асти тәшкилатлар қурулуп, һәрикәт қилғанлиқини оттуриға қойған иди. Униң ейтишичә бу тәшкилатлар азадлиқ тәшкилатидин илгири мәйданға кәлгән. Әмма, 1944-йили 4-айларда қурулған азадлиқ тәшкилати инқилабта әң муһим ядролуқ тәшкилатқа айланған иди.

«яш түркистан» журнили‏ шәрқий түркистан ислам җумһурийити һәққидә

1934-Йили, явропа тарқитилидиған «яш түркистан‏» журнили қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити вә әйни вақиттики уйғур елиниң вәзийити һәққидә түрлүк учур һәм тәһлил мақалилирини елан қилған иди. Әйни вақитта бу җурналда шәрқий түркистан җумһурийитиниң ағдурулушидики ички-ташқи амиллар вә уйғур -туңган мунасивәтлири һәмдә ма җоңйиң қоманданлиқидики туңган қошуниниң шәрқий түркистан ислам җумһурийитини һәрбий җәһәттин йоқитиш һәрикитиниң сәвәблири һәққидә анализлар елан қилинған. Бу анализларда җумһурийәтниң һалак болушидики асаслиқ ташқи амилниң совет иттипақи билән үрүмчи һөкүмитиниң қозғилаңчи хәлқләр арисини бузуш истратегийиси икәнлики гәвдиләндүрүлгән. (Әркин тарим мәлумат бериду)

 Зия сәмәдиниң «йиллар сири‏» намлиқ әсири (1)


Зия сәмәди уйғур хәлқиниң 20-әсирниң 30-йиллирида елип барған дағдуғилиқ азадлиқ күрәшлирини әкс әттүрүшкә тутуш қилип, «йиллар сири» намлиқ төт томлуқ романиниң биринчи китабини 1967-йили, иккинчи китабини 1971-йили нәшр қилдуриду. У йезишни давамлаштуруп романниң үчинчи вә төтинчи китаблирини 1989-йили қазақистан «язғучи» нәшрияти тәрипидин нәшр қилдурушқа мувәппәқ болди. язғучи «йиллар сири» ниң 1-вә 2-китаблирида хоҗа нияз һаҗим башчилиқидики қумул хәлқиниң қозғилиңи, бу қозғилаң отлириниң тездин кеңийип, уйғур елиниң һәммила җайлириға тутушуп, җин шурен һөкүмитиниң ағдурулғанлиқи баян қилиниду.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.