8-Апрел миллий армийә күни: миллий армийигә 72 йил (2)

Мухбиримиз үмидвар
2017-04-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң чоң офитсирлири, ғулҗа, вақти ениқ әмәс
Шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң чоң офитсирлири, ғулҗа, вақти ениқ әмәс
RFA/Oyghan

Уйғур дияриниң 20-әсирниң биринчи йеримидики кәң көләмлик миллий азадлиқ һәрикитидә һәл қилғуч рол ойниған, заман уйғур дияри тарихидики йәрлик милләтләрдин түзүлгән заманиви мунтизим қошун - миллий армийиниң бесип өткән бәш йиллиқ тарихи мусаписи һазирғичә уйғур, қазақ вә башқа милләтләр тәрипидин яд етилмәктә.

Мәлумки, 1944-йили,7-ноябир күни партлиған ғулҗа қозғилиңиниң дәсләпки ғәлибиси нәтиҗисидә 12-ноябир күни қурулған шәрқий түркистан җумһурийити вақитлиқ һөкүмити 1945-йили, 8-апрел күни өзиниң мунтизим миллий армийәсини қуруп, илгирики партизанлиқ уруш һалитигә хатимә берип, гоминдаң армийисигә қарши мунтизим уруш басқучиға кирди.

Шәрқий түркистан җумһурийити вақитлиқ һөкүмити 1945-йили, 8-апрел күни ғулҗа шәһиридики ваң қадир беғида мурасим өткүзүп, миллий армийиниң қурулғанлиқини рәсмий җакарлиди вә һәр қайси полкларға байрақ тапшурди, арқидин һәр қайси қисимлар һәрбий параттин өтти.

Миллий армийә тарихиға аит йезилған әсәрләр вә бир қисим тарихи шаһитларниң қәйт қилишичә, миллий армийиниң һәрбий формиси, һәрбий интизамлири вә һәрбий түзүлмиси совет иттипақи армийисиниң һәрбий формиси вә һәрбий низамлирини модел қилған болуп, һәрбий формиларниң рәңги маш рәң болуш бекитилгән. Әскәр вә офитсерлар бирдәк пагон тақиған болуп, пагондики балдақ вә юлтузниң сани бойичә, офитсерларниң дәриҗиси айрилған. Һәрбий унванларниң һәммиси русчә аталған болуп, миллий армийә қурулғанда дәсләпки қәдәмдә баш қомандани иван поленов, исһақбек муноноф вә мажаровқа генерал майорлуқ унвани берилди вә хели көп санда кишигә, асаслиқи бригада, полк, вә баталйон командирлириға полковник, подполковник вә майор унванлири берилди. Сабиқ миллий армийә қоманданлиқ штаби сиясий бөлүм башлиқи тохти ибрайимниң «миллий армийиниң шанлиқ мусаписи» намлиқ китабидики учурлардин қариғанда, миллий армийиниң қошун түрлири вә һәрбий аталғулар русчини асасий қилған хәлқаралиқ һәрбий аталғу болуп, қошун түрлири, пиядә, атлиқ, топчи қошунға айрилған, юқири, оттура вә төвән дәриҗилик командирлар "«генерал летинант», «генерал майор», «полковник», «подполковник», «майор», «капитан», «пропоршик», «поручик», «под поручик» дәп аталған. Бу йил, 2-айда бишкәктә вапат болған сабиқ миллий армийә майори, миллий армийә баш қоманданлиқ штаби һәрбий қурулуш бөлүми башлиқи хәмит кәнҗибайеф һаят вақтида сөзләп беришичә, миллий армийиниң мундақ совет қизил армийиси моделини қобул қилиши вә униң башқа һәрбий қоманданлиқ ишлирида таки 1946-йилиниң оттурилириғичә совет иттипақи тәрәпниң тәсир көрсәткәнликидә иди.Униң ейтишичә, һәтта баш қоманданлиқ штабидиму совет иттипақидин кәлгән мәслиһәтчиләр ишлигән.

Америкидики уйғур тарихи тәтқиқатчиси доктор қаһар баратниң ейтишичә, миллий армийә әйни вақитта толуқ мунтизимлашқан, җәңгиварлиқи юқири армийә болуп, мундақ мунтизимлишишта совет иттипақи һәрбий мутәхәссислириниң ярдәмлириму муһим рол ойниди.

Түркийәдики һаҗитәппә университетиниң тарихи оқутқучиси, доктор әркин әкрәмниң қаришичә, совет иттипақи әйни вақитта өзиниң хитайға қаратқан истратегийилик мәқсәтлири үчүн миллий азадлиқ инқилабини қоллиди вә һәтта һәрбий-сиясий, җәһәтләрдин ярдәм көрсәткән иди. Униң қаришичә, җумһурийәт рәиси әлихан төриму инқилабниң ғәлибисини қолға кәлтүрүштә совет иттипақиға таянмай мумкин әмәсликини чүшәнгән иди. Шуңа һәр иккила тәрәп бир-биридин пайдиландим.

Тохти ибрайим, заһир савданоф вә башқа сабиқ миллий армийә офитсерлириниң әсли китаблири вә хитайда нәшр қилинған һөкүмәт тарихи материяллирида қәйт қилинишичә, миллий армийә дәсләптә қурулғанда, йәттә атлиқ вә пиядә полк, төт мустәқил баталйон вә бир шибә ескадронидин ибарәт иди.

Миллий армийә қурулғанда униң дәсләпки сани һәққидә һәр хил учурлар мәвҗут болуп, сабиқ миллий армийә командирлиридин заһир савданоф, тохти ибрайим вә башқиларниң әслимилиридә әмили армийиниң дәсләпки сани тәхминән 15 миң адәм болғанлиқи қәйт қилиниду. Лекин, совет иттипақиниң ғулҗиға йәни, шәрқий түркистан җумһурийитигә мәслиһәтчиликкә әвәткән вәкили генерал майор владимир степанович егнаровниң 1945-йили, 5-июл күни совет ички ишлар комиссари берияға йоллиған доклатида көрситилишичә, бу вақитта миллий армийиниң җәмий адәм сани 11 миң 800 гә йәткән. Арилиқта қисқиғина икки айға йәтмигән вақит ичидә миллий армийә йәнә көпәйгән болуп, берияниң 1945-йили, 5-сентәбир күни сталинға йоллиған миллий азадлиқ инқилаб вә миллий армийиниң шу йили 28-авғустқичә болған арилиқтики әһвалиға аит мәлуматида бу вақиттики қошунларниң адәм саниниң 17 миңдин ашқанлиқини мәлум қилған.

Әмма, уйғур мәнбәлиридә миллий армийиниң адәм саниниң әң көпәйгәндә 30 миңдин 40 миңға йәткәнлики қәйт қилинған болуп, миллий армийиниң адәм сани һәр тарбағатай, алтай вилайәтлириниң толуқ, ақсу вә қәшқәрниң бир қисим җайлирини азад қилиниш җәрянида таки 1946-йилиниң оттурилириғичә үзлүксиз көпийип маңғандин кейин, ахирида «тинчлиқ битими» бойичә қисқартилған иди.

Миллий армийәдә асаси тәркибни уйғур вә қазақлар тәшкил қилған болуп, мәрһум капитан мәсимҗан зулпиқарофниң ейтишичә, һәтта һәрбий командилар кейин уйғурчә берилгән.

Доктор қаһар баратниң қаришичә, миллий армийигә барлиқ милләтләр актип қатнашқан болуп, улар әйни вақитта шең шисәйниң зулумидин нарази болғанлиқи үчүн инқилабни вә миллий армийини актип қоллиған иди. Болупму қазақларму алаһидә һәссә қошқан иди. Һәр милләт пәрзәнтлириниң ортақ күрәш қилиши әмәлийәттә миллий армийиниң қудрәтлик болушидики муһим амилдур.

Миллий армийә 1945-йили, 7-айдин башлап, шимали, оттура вә җәнуби йөнилишләрдә һәрбий һәрикәт башлиған болуп, шимали вә оттура йөнилиштики җәңләр мәзкур қошунниң һәйвитини техиму ашурған иди. Давамини келәр қетимда аңлайсиләр.

Толуқ бәт