Мунир йерзин: бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики түп амил- хитай мустәбитлиригә тиз пүкмәслик

Мухбиримиз үмидвар
2018-10-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тарихчи мунир йәрзин соз созлимәктә. 2017-Йил 19-октәбир, алмата, қазақистан.
Тарихчи мунир йәрзин соз созлимәктә. 2017-Йил 19-октәбир, алмата, қазақистан.
RFA/Oyghan

1946-Йили, 7-айда шәрқий түркистан җумһурийити билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити арисидики битим бойичә қурулған миллий бирләшмә һөкүмәт 1947-йили, 8-айда әхмәтҗан қасими башчилиқидики или тәрәп вәкиллириниң үрүмчидин ғулҗиға кетиши билән бузулди. Тарихчилар мәзкур бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики сәвәб-амилларни һәр хил нуқтидин шәрһләватқан болуп, әйни вақитта миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими билән хитай гоминдаң тәрәп вәкили җаң җиҗоңму өзара хәт йезишип, бир-бирини әйиблигән иди. 1947-Йили, уйғурчә «шинҗаң гезити» дә хизмәт қилған вә 1947-йили, 8-айда әхмәтҗан қасими, уйғур сайрани қатарлиқлар билән биргә ғулҗиға кәткәндин кейин таки 1949-йилиниң ахириғичә «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә мухбир болуп ишлигән, һазир алмутада яшаватқан 91 яшлиқ пешқәдәм уйғуршунас мунир йерзин әпәндиниң қаришичә, бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики түп амил әхмәтҗан қасими қатарлиқ шәрқий түркистан миллий азадлиқи һәрикити рәһбәрлириниң хитай гоминдаң мустәбитлиригә қәтий түз пүкмәй күрәш қилишидин ибарәттур.

Униң әслишичә, хитай һәрбийлири, сақчилири баштин ахири 11 битимни иҗра қилмаслиқ, вәдисидә турмаслиқ, уйғур хәлқиниң униңда бәлгиләнгән һоқуқлардин бәһримән болушиға йол қоймаслиқ позитсийәси тутқан һәтта, хитай һәрбий-сиясий даирилири наһийә һакимлири, кеңәш әзалирини сайлаш җәрянида хитай тәрәпдарлирини сайлитишқа урунуп, уни халимиған аммиға оқ чиқирип, адәм өлтүрүш вә яриландуруш қилмишлирини садир қилған болуп, хәлқ буниңдин күчлүк нарази болған иди.

Җаң җиҗоң башчилиқидики хитай тәрәп даим или тәрәпни «алаһидә болувалди» дәп әйиблигән болуп, демәкчи болғини хитай армийәсиниң азад үч вилайәткә, йәни шәрқий түркистан җумһурийити территорийәсигә кирип орунлишишиға йол қоймиди дегәндин ибарәт иди.

Мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, әхмәтҗан қасими қатарлиқ шәрқий түркистан тәрәп рәһбәрлири хитай гоминдаң даирилириниң 11 маддилиқ битимни иҗра қилмайватқанлиқи, әксичә өз қошунлирини техиму көпәйтиватқанлиқи, йәттә вилайәт хәлқигә еғир зулум селиватқанлиқи, униң мәқситиниң битимдин пайдилинип, үч вилайәтни йоқитиш икәнликини чүшинип йетип, хитай даирилириниң азад үч вилайәткә киришигә қәтий йол қоймиған иди. Әмәлийәттә улар битимни иҗра қилишқа тиришқан.

Әхмәтҗан қасими башчилиқидики шәрқий түркистан тәрәпниң әң ғәзипини қозғиған нуқтиларниң бири җаң җиҗоң, соң шилйән қатарлиқларниң осман исламни қоллап вә қоралландуруп, уни или һөкүмитигә қарши уруш қилишқа күшкүртишидур. Тарихий шаһит мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, униңдин башқа йәнә җаң җиҗоң, соң шилйән қатарлиқ хитай гоминдаң даирилири намда «хәлқчиллиқ», «милләтләр баравәрлики» шоарлирини көтүрүвелип, әмәлийәттә җәнубтики вилайәтләрдиму тәсири күндин-күнгә күчийиватқан или тәрәпни, йәни шәрқий түркистан инқилабчилирини парчилаш үчүн қазақлар билән уйғурлар арисида зиддийәт пәйда қилиш, башқа милләтләрни уйғурларға қарши қоюш тактикиси қолланған.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң дотсенти, тарих пәнлири доктори әркин әкрәмниң қаришичә, җаң җиҗоң, соң шилйән, лю меңчүн башчилиқидики хитай гоминдаң һәрбий-сиясий рәһбәрлири даим үч вилайәтни ичидин парчилаш, милләтләр арисида зиддийәт пәйда қилиш, намайишқа намайиш, тәшкилатқа тәшкилат арқилиқ қарши туруш, башқа милләтләрни уйғурларға қарши қоюш тактикиси қоллиниш һәққидә йиғинлар ечип орунлаштуруш елип барған иди.

Мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләр һәтта 1947-йили, 24 вә 25-феврал күнлири үрүмчидә өткүзүлгән бир қисим қазақ вә туңган, хитай қатарлиқларниң намайиши, болупму 25-феврал вәқәсини әнә шу хитай мустәбитлириниң или тәрәпкә қарши орунлаштурған бир йүрүш пиланлиқ һәрикәтлири дәп тәнқид қилған иди.

Доктор әркин әкрәмниң тарихи материяллар асасида тәһлил йүргүзүшичә, җаң җиҗоң әхмәтҗан қасими қатарлиқ миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлириниң барғансери ешиватқан тәсири, шәрқий түркистанчиларниң сиясий күрәш вә инқилаб қозғаш йоли билән йәттә вилайәтниму контроллуқ астиға елип, хитай һакимийитини ағдуруп ташлишидин сақлиниш үчүн йәнә бир қатар чарилар қатарида мәсуд сәбири байқозини әхмәтҗан қасимиға мәслиһәт салмай өз алдиға рәисликкә тәйинләп, уйғурларниң ички қисмидики пикир ихтилапини күчәйтиш тактикисиниму қолланған.

Лекин, әйни вақиттики тарихи вәқәләрниң шаһити мунир йерзинниң әслишичә, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар мәсуд сәбириниң рәис болушиға қарши чиқсиму, әмма униң билән һәмкарлишиш вә униң һәм үч әпәндиниң өзлири билән бирликтә илиға кетишини үмид қилған.

20-Әсир уйғур дияри тарихидики шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити тәрипидин битим түзүп, тәң баравәрлик асасида қурулған бирләшмә һөкүмәт җәмий 13 ай 12 күн мәвҗут болуп турди. Шуниңдин кейин шәрқий түркистан вә хитай гоминдаң мунтизим армийәлири таки 1949-йили 10-айғичә манас дәряси бойида бир-биригә қарши тиғму-тиғ туруш вәзийити давамлашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт