Мунир йерзин : әхмәтҗан қасими «инқилаби шәрқий түркистан гезити» ниң баш йөнилишини бәлгиләйтти

Мухбиримиз үмидвар
2018-10-18
Share
munir-erzin-90-tewellut.jpg Атақлиқ тарихчи, қазақистандики уйғуршунаслиқ илминиң асасчилиридин бири мунир ерзин(оңдин биринчи)ниң 90 йиллиқ тәвәллутиға беғишланған илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2017-Йили декабир, алмута.
RFA/Oyghan

Һазир қазақистанниң алмута шәһиридә яшаватқан 91 яшлиқ пешқәдәм уйғуршунас, 1945-1949-йиллиридики уйғур елиниң сиясий һаятиниң шаһити мунир йерзин әпәнди өз һаятида шаһит болған тарихи вәқәләрни әслигинидә өзиниң 1947-йили, 27-авғуст күни үрүмчидин ғулҗиға қечип барғандин кейин «инқилаби шәрқий түркистан гезити» дә мухбир болуп, таки 1949-йилиниң ахириғичә ишлигән һаят мусапилирини әсләп өтти.

«Инқилаби шәрқий түркистан гезити» 1944-йили, 12-ноябир күни ғулҗида шәрқий түркистан җумһурийити қурулуп, бир һәптидин кейин нәшр қилинишқа башлиған шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң орган гезити «азад шәрқий түркистан гезити» ниң давами болуп, мәзкур гезити битим имзаланғандин кейин 1946-йили, 7-айдин башлап «инқилаби шәрқий түркистан гезити» дәп аталған иди.

Мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, уйғурчә «шинҗаң гезити» ниң башлиқи уйғур сайрани 1947-йили, 26-авғуст күни ғулҗиға кәткәндин кейин миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими уни «инқилаби шәрқий түркистан гезити» идарисиниң башлиқи һәм баш муһәрририлик вәзиписигә тәйинлигән. У 6 хил тилда чиқидиған мәзкур гезитханиниң барлиқ ишлириға мәсул болған.

«Инқилаби шәрқий түркистан гезити», уйғурчә, русчә, қазақчә, моңғулчә, шибәчә вә хитайчә тилларда чиқирилған иди. Гезитханиниң тәхминән 60-70 әтрапида хадими бар иди.

Мунир йерзинниң ейтишичә, «инқилаби шәрқий түркистан гезити» идариси өз басмиханиси, айрим-айрим тиллардики мухбирлири, тәһрирлири, малийә вә кадирлар ишлири башқармилириға игә дөләт идариси иди.

«Инқилаби шәрқий түркистан гезити» идарисиниң қандақ мақалиләрни, қандақ хәвәрләрни бесиш, хизмәт йөнилиши қандақ болуш биваситә уйғур сайраниң рәһбәрликидә болсиму, лекин у әхмәтҗан қасиминиң йолйоруқлириға бойсунатти. Әмәлийәттә әхмәтҗан қасими алдираш болушиға қаримай, «инқилаби шәрқий түркистан гезити» ниң мәтбуатчилиқ йөнилишигә биваситә рәһбәрлик қилатти. Гезитниң асаслиқ вә муһим мақалилирини өзи биваситә оқуп чиқип тәстиқ салатти.
Мунир йерзин бу һәқтә тохтилип: «уйғур сайрани мени көп қетим гезитниң муһим мақалилирини әхмәтҗан қасимиға апирип беришкә әвәткән, әхмәт әпәнди бу мақалиләрни оқуп тәстиқ салған яки пикир бәргәндин кейин мән уни елип берип уйғур сайраниға тапшураттим» дәйду.

Мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, «инқилаби шәрқий түркистан гезити» ниң түп нишани хитай гоминдаң даирилириниң 11 маддилиқ битимни иҗра қилмиғанлиқи, битимгә бузғунчилиқ қилғанлиқи, униң йәттә вилайәт хәлқигә салған зулумлирини паш қилиш, хәлқниң әркинлик, азадлиқ вә хәлқчиллиқ идийәсини күчәйтиш шуниңдәк ички- ташқи вәзийәт, хәлқара әһвал қатарлиқлардин мәлумат бериш қатарлиқлар иди. Чүнки, бу гезит әмәлийәттә һөкүмәтниң орган гезити болғанлиқи үчүн униң йөнилиши вә мәйдани һөкүмәтниң мәйданиға вәкиллик қилатти.

Бу гезиттә таки 1949-йилиниң ахириғичә «шәрқий түркистан» аталғуси қоллинилған. Гезитниң сәһипилири мол болуп, хәвәрләр сәһиписи әң муһим сәһипиләрдин һесаблинип, ички хәвәрләр өз мухбирлири тәрипидин, хәлқара хәвәрләр асаслиқи совет иттипақиниң вә башқа мунасивәтлик агентлиқлардин елинатти.

Совет иттипақи агентлиқлиридин «өзтаг», «қазтаг» вә башқа агентлиқларниң хәлқаралиқ хәвәрлири күндилик радийо арқилиқ аңлинип тәйярлинатти. «Узтаг» - бу совет иттипақиниң т а с с агентлиқиниң қармиқи болған өзбекистан телеграф агентлиқи, «қазтаг» - қазақистан телеграф агентлиқи дегән сөзниң қисқартилмиси иди.

1947-Йилиниң ахиридин башлап, хитай вәзийитигә аит хәвәрләрму көпләп берилишкә башлиған болуп, бу хәвәрләрни «инқилаби шәрқий түркистан гезити» ниң хитай тилидики нусхиси болған «демократийә гезити» ниң хадимлири радийо арқилиқ алғандин кейин бәзи муһим дәп қаралғанлири уйғур тилиға өзләштүрүлүп елан қилинатти. Булар хитай тилидики «йеңи деһли» вә «шинхуа агентлиқи» дин кәлгән.

«Инқилаби шәрқий түркистан гезити» идарисигә, җүмлидин ғулҗа қатарлиқ җайларға совет иттипақида нәшр қилинған бир қисим гезитләр вә журналларму келип туратти, буларму зиялийларниң җүмлидин гезитхана хадимлириниң муһим пайдилиниш материяллири иди. «Инқилаби шәрқий түркистан», «күрәш» қатарлиқ гезит-журналлар мәхпий йосунда йәттә вилайәткә әвәтилип турулатти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.