Oqurmenlerge yetmigen "Ömür dastani" ning 3-tomidiki uchurlar (1)

Muxbirimiz ümidwar
2019-06-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Seypidin ezizining "Ömür dastani" namliq bi'ografik eslimisi.
Seypidin ezizining "Ömür dastani" namliq bi'ografik eslimisi.
RFA/Qutlan

1945-1946-Yilliri arisida sherqiy türkistan jumhuriyitining ma'arip ministirliq wezipisini atqurghan, 1949-yili 10-aydin kéyin xitay kompartiyisige eza bolup, ömrining axirida xitay dölet rehberliri qataridin orun alghan tarixiy shexs seypidin ezizning hayat musapisi intayin murekkep we egri toqay dep qarilidu. U gerche elixan töre rehberlikidiki musteqil sherqiy türkistan jumhuriyitining ministiri we kéyin exmetjan qasimining rehberliki astidiki medeniyet-ma'arip sahesidiki bir emeldar bolup, xizmet qilghan bolsimu, emma u 1949-yili, 8-ayda exmetjan qasimi qatarliqlarning hazirghiche "Sirliq qaza" dep qariliwatqan ayropilan hadisiside hayatidin ayrilghandin kéyin béyjingdiki xitay kompartiyisining dölet qurush siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatniship, xitay kompartiyisining rehberlikini we uning "Ortaq programmisi" ni qobul qilidighanliqini jakarlighanidi. Seypidin eziz shu yili 10-ayda biwasite maw zédongning testiqlishi bilen xitay kompartiyisige eza bolghan tunji Uyghurgha aylan'ghan hemde ömrini xitay kompartiyisining Uyghur diyaridiki memuriy rehbiri we xitay dölet rehberliri qataridin orun élish bilen ötküzüp, axiri bu dunyadin xoshlashqanidi. Xitay kommunist hökümiti uning eyni waqitta musteqil sherqiy türkistan jumhuriyitining ministiri bolghanliqigha qarimay, beribir uninggha "Junggo kompartiyisining munewwer ezasi, sadiq kommunizm jengchisi, partiye we döletning milliy xizmitidiki meshhur rehbiri" dep baha bergen.

Emma, 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi qatnashquchiliri we uning köpligen sepdashliri uninggha tamamen eksiche baha bérishkenidi. Bundaq selbiy bahalar uning 1955-1962-yilliri arisida sowét ittipaqi ottura asiya jumhuriyetlirige kétip yerleshken sepdashliri, milliy inqilab qatnashquchiliri, bolupmu ziya semedi, asim baqi, yüsüpbek muxlisi, hashir wahidi, batur ershidinof, sabit abduraxman we bashqa onlighan ataqliq erbablarning qelemliridin keng orun alghanidi. 

Seypidin ezizi öz hayatida köpligen eserlerdin bashqa yene öz hayat musapisini bayan qilidighan üch tomluq "Ömür dastani" namliq esirini yazghan bolup, xitay hökümiti bu eserning ikki tomini testiqlap, resmiy neshr qilghan. Bu kitablar 1990-yili béyjingdiki milletler neshriyati teripidin neshr qilinip tarqitilghan. Emma, 2017-yilidin kéyin Uyghur diyarida kücheytip bashlan'ghan "Üch xil küchlerge zerbe bérish", "Esebiylik tügitish" hem keng kölemde lagérlargha solap idiye we ménge yuyush heriketliri jeryanida seypidin ezizning mezkur eslimisiningmu köpligen tekshürülidighan we cheklinidighan tarixiy kitablar qatarigha kirgenliki melum. Shiwétsiyediki Uyghur ziyaliysi, Uyghur tarixi we medeniyiti mesililiri tetqiqatchisi abdushükür ependining éytishiche, seypidin ezizning "Ömür dastani" hökümetning testiqi bilen resmiy neshr qilin'ghan bolushigha qarimay, qaytidin tekshürüp bir terep qilin'ghan tarixiy eserler qataridin orun élip, kishilerning oqushidin mehrum qaldurulghan.

Seypidin ezizining "Ömür dastani" ning birinchi tomi uning ösmürlük we yashliq dewri, birinchi qétimliq sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi, jümlidin sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushigha munasiwetlik tarixiy weqeler, shing shisey hökümranliqi dewri we bashqa köpligen tarixiy tepsilatlargha a'it bolsa, 2-tomida 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabi, sherqiy türkistan jumhuriyiti, exmetjan qasimi qatarliqlarning élip barghan siyasiy küreshliri hem exmetjan qasimi qatarliqlarning qazasigha a'it tepsilatlar we bashqa köp mezmunlar orun alghan.

Türkiyening izmir shehiridiki ége uniwérsitétining proféssori, doktor alimjan inayetning éytishiche, seypidin ezizning esiri gerche eyni waqitta xitay hökümiti teripidin belgilen'gen siyasiy prinsip, yeni "Wetenning birlikini himaye qilish" prinsipi boyiche yézilghan we shu asasta tarixiy shexslerge hem weqelerge baha bérilgen bolsimu, biraq buningda yene shu dewr tarixi ré'alliqlirigha a'it nurghun tepsilatlar, shu waqittiki azadliq küreshliri, ichki-tashqi ziddiyetler we détallar eks etken.

Proféssor alimjan inayetning qarishiche, seypidin eziz qatarliqlarning eserliri gerche xitay hökümiti belgilep bergen prinsip we shara'itta yézilsimu, lékin uningdiki nurghun tarixi melumatlar shu dewrni chüshinish we bilishte muhim rol oynaydu. 

Lékin, seypidin eziz 1980-1990-yillarda "Ömür dastani" ning 3-tominimu yézip püttürgen bolsimu, biraq mezkur 3-tom neshr qilinmay qaldurulghan, yeni seypidin eziz bu esirining neshrini körelmigen. Wehalenki mezkur eser chet'ellerge élip chiqip kétilip, dewrimizge yétip kelgen. Eserning qismitidin xewerdar abdushükür ependining qarishiche, "Ömür dastani" ning 3-tomining neshr qilinmasliqidiki asasiy seweb eserdiki bir qisim uchur-melumatlarning xitay hökümiti üchün nazuk bolghanliqidindur.

"Ömür dastani" ning 3-tomi uning 1949-yilidin 1980-yillarghiche bolghan ariliqtiki hayat musapisi we shu waqitlarda Uyghur diyarida yüz bergen siyasiy, milliy, ijtima'iy-iqtisadiy we bashqa bir qatar ehwallar hem küreshlerge béghishlan'ghan. Bolupmu eserdiki 1949-yili, 9-ayda seypidin ezizning béyjinggha barghanda néme ishlarni qilghanliqi, Uyghur diyarida milliy aptonomiyini yolgha qoyush mesilisidiki ixtilaplar, seypidin ezizning xitay kompartiyisi dahiysi maw zédong bilen birge moskwani ziyaret qilip, stalin bilen uchrishishi we exmetjan qasimi qatarliqlarning jesitining élip kélinishi, 1949-1950-yilliri xitay kompartiyisining Uyghur diyaridiki herbiy-siyasiy bashliqliridin wang jénining élip barghan basturushliri, wang énmaw bashchiliqida 1958-1959-yilliri élip bérilghan yerlik milletchilikke zerbe bérish mesilisi we bashqa nuqtilargha a'it bir qisim uchurlar özgiche we muhimdur.

(Dawami bar)

Toluq bet