Qosh yéziq ishlitish Uyghurlarning teqidirimu?

Ixtiyariy muxbirimiz alimjan
2015-04-12
Share


Uyghurlarning yéziq medeniyeti Uyghur élidiki we chet'ellerdiki türkologlarning, tilshunaslarning muhim tetqiqat témilirining biri bolup kelgen idi. Yéqinda türkiye ege uniwérsitétining oqutquchisi dotsént doktor xatije shirin user xanim yazghan "Bashlan'ghuchtin hazirghigha qeder türk yéziq sestimiliri namliq kitab neshir qilin'ghan bolup Uyghur yéziq medeniyiti bu kitabning muhim mezmunlirining birini teshkil qilghan.

Kitabta bayan qilinishiche, Uyghurlar tarixtin buyan köktürk yéziqi, soghdi yéziqi, mani yéziqi, Uyghur yéziqi, süryani yéziqi, braxmi yéziqi, tibet yéziqi, erep yéziqi, slawyan yéziqi, latin yéziqi qatarliq yéziqlarni qobul qilip ishletken. Uyghurlarning mundaq köp xil yéziqlarni qobul qilip ishlitishide iqtisadiy, diniy we siyasiy sewebler muhim rol oynighan. Mesilen soghdi yéziqi iqtisadiy sewebler bilen, mani, süryani, braxmi, tibet, ereb yéziqi diniy sewebler bilen, slawyan we latin yéziqi bolsa siyasi sewebler bilen qobul qilin'ghan.

( Ege uniwérsitétining oqutquchisi dotsént doktor xatije shirin user xanim, 2015 - yil 4 - ayning 9 - küni )

Dotsént doktor xatije hanim, Uyghurlarning köp qétim din almashturushidiki asasiy sewepning néme ikenliki heqqidiki su'alimizgha jawab bérip mundaq dédi:

Buning sewebi Uyghur dölitining, Uyghur hökümdarlirining we Uyghur xelqining tarixta bashqa héchbir xelqte körülmigen keng qorsaq, mert we epuchan xisletke ige bolghanliqi, perqliq din we étiqadlargha hörmet bilen qarighanliqidindur. Bunin'gha bir misal üchün alayluq, eyni dewirdiki pars zéminida zulumgha uchrighan mani dini muxlisliri Uyghur dölitidin panahliq tilimek üchün minglarche kilometr yolni bésip yipek yoli boyidiki Uyghur sheherlirige bérip panahlighan.

Qedirlik anglighuchilar, Uyghur yéziq medeniyeti tarixidin qarighanda, Uyghurlar omumen qosh yéziq ishlitish en'enisige ige. Uyghurlarning mongghuliyidiki Uyghur xanliqi dewride köktürk yéziqi bilen birge soghdi yéziqi, mani yéziqi we kéyin mani yéziqi asasida özgertilgen Uyghur yéziqi ishletkenliki melum. Idiquti Uyghur xanliqi dewride bolsa, Uyghur yéziqi bilen bille yene süryani yéziqi, braxmi yéziqi we tibet yéziqinimu ishletken.

İSlamiyettin kéyin, erep yéziqi bilen bille Uyghur yéziqi uzun bir mezgilgiche paralel halda ishlitilgen. Bezi eserler erep yéziqida, beziliri Uyghur yéziqida, beziliri bolsa Uyghur - erep yéziqida yézilghan. Qutadghu bilig, etebetul - heqayiq qatarliq eserlerning erebche we Uyghurche nusxiliri buni körsitip bermekte. Chaghatay xanliqliri dewridimu erep yéziqi bilen birge Uyghur yéziqimu xéli uzun bir mezgilgiche ishlitilgen. Dotsént xatije shirin xanimning tetqiqatigha qarighanda, Uyghur yéziqi sherqiy türkistan, xarezm we altun orda rayonidin istanbulghiche bolghan keng zéminde 17 - esirge qeder ishlitilgen.

Dotsént xatije xanimning pikriche, bu xil qosh yéziq ishlitish en'enisi medeniyet tereqqiyatida melum derijide paydisi bolsimu, lékin milli birlikni berpa qilishta selbiy tesirimu yoq emes.

Qosh yéziq ishlitish yéngi yéziqni bilmigen, öginelmigen kishi yaki guruppilarning yazma eserlerdin ayrilip qalmasliqi we medeniyettin chetnep ketmesliki üchün paydiliqtur. Ortaq élipbening milli birlikni shekillendürüsh we qoghdash rolini nezerge alghinimizda, qosh yéziq ishlitishning ziyini milli birlikni bozush xewpi bolghanliqidur.

1930 - Yillarda sowét Uyghurliri bashqa türk xelqlirige oxshash latin yéziqi ishlitishke bashlighandin kéyin sherqiy türkistanning bezi rayonliridimu latin yéziqi qobul qilinip ishlitilgen. Lékin bu yéziqlar omumliship kételmigen. Yeni 20 - esirning bashlirida Uyghurlar chaghatay yéziqi bilen bir waqitta qismen bolsimu latin yéziqini ishletken.

1956 - Yili bolsa, sherqiy türkistandiki Uyghur, qazaq, qirghiz, tatar we özbéklerning slawyan yéziqi ishlitishi heqqide qarar chiqirilip üch yil ishlitilgendin kéyin 1958 - yili emeldin qaldurulghan. 1959 - Yili latin yéziqi asasidiki Uyghur yéngi yéziqi lahiyesi tüzüp chiqilghan. Bu yéziq 1960 - yillarning bashlirida sinaq teriqiside ishlitilgendin kéyin 1965 - yili 1 - ayda pütün Uyghur éli miqyasida omumyüzlük yolgha qoyulghan. Medeniyet zor inqilabi dewride bu yéziq tesirge uchrap chonglar kona yéziqni, yashlar yéngi yéziqni ishlitidighan weziyet shekillen'gen. 1983 - Yili hökümetning 44 - nomurluq höjjiti bilen latin yéziqi emeldin qaldurulghan bolup 1984 - yildin bashlap Uyghurlar qaytidin kona yéziqqa ötken.

Hazir, Uyghurlar internet alaqisida yene kona yéziq bilen birge latin yéziqini ishletmekte. Eger Uyghurlar kelgüside qosh yéziq ishlitish en'enisini özgertip birla yéziqni ishlitishtin ibaret bir tallashqa duch kelse qaysi yéziqni talliwélishi kérek digen su'alimizgha jawab bergen xatije xanim mundaq dédi:

Méning shexsiy pikrim latin yéziqini tallashqa tereptar. Buning sewebi shu: hazir nurghun türk dölet we topluluqliri latin yéziqigha ötken bolghachqa ortaq uchur - alaqini meydan'gha keltürüshte eng muwapiq yéziq latin yéziqidur.

1991 - Yili sowét İttipaqining tarqilip kétishi netijiside ottura asiyadiki türk jumhuriyetliri musteqil bolghandin kéyin, pütün türk dunyasida medeniyet birliki mesilisi kün tertipke kélishke bashlighan idi. Élipbe birliki medeniyet birlikini berpa qilishta eng muhim amil dep qarilip 1991 - yili stanbuldiki marmara uniwérsitétida échilghan "Xelqaraliq hazirqi zaman türk élipbeliri ilmiy muhakime yighini da türk dunyasidiki pütün türk diyaléktliri üchün 34 herplik ortaq élipbeni ishlitish qarar qilin'ghan idi. Bu qarardin kéyin ezerbayjan, 1991 - yili 12 - ayni 25 - küni؛ türkmenistan 1993 - yili 4 - ayni 12 - küni؛ özbékistan 1993 - yili 9 - ayni 3 - küni slawyan yéziqini tashlap latin yéziqi ishlitishni qarar qildi. Shuningdin kéyin gagawuzlar, qarakalpaqlar, qirim we qazan tatarlirimu latin yéziqini ishltilishni qararlashturdi.

Undaq bolsa 34 herplik türk dunyasi ortaq élipbesi Uyghur tilining fonétikiliq alahildilikige muwapiq kélemdu? bu heqtiki so'alimizgha xatije xanim nundaq jawab berdi.

Ortaq türk élipbesi bügünki Uyghur tilining fonétikisi üchün muwapiq we yéterlik. Ortaq türk élipbeside ölchemlik Uyghur tilidiki pütün tawushlarning herp ishariti bar. Shuning üchün muwapiq dep qaraymen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet