Almutada akadémik ghojexmet sedwaqasof eserlirini tonushturush murasimi ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-10-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Akadémik ghojaxmet sedwaqasof.
Akadémik ghojaxmet sedwaqasof.
RFA/Oyghan

13-Öktebir küni almuta shehiridiki dostluq öyide körünerlik alim, jama'et erbabi we akadémik merhum ghojexmet sedwaqasofning "Tallan'ghan eserler - türkshunasliqning muhim mesililiri" namliq kitabini tonushturush murasimi bolup ötti. Bu, ghojexmet sedwaqasof ilmi eserlirining 6-tomi bolup, uning birinchi qismida gh. Sedwaqasofning til, edebiyat, Uyghur medeniyiti heqqidiki maqaliliri orun alghan. Mezkur maqalilerde alimning türkshunasliq ilmi, shu jümlidin Uyghurshunasliq ilmining muhim mesililiri heqqidiki qarashliri körsitilgen. Kitabning ikkinchi qismi gh. Sedwaqasofqa béghishlan'ghan bolup, uningda alimning kesipdashliri, yéqinliri, shagirtliri we bashqilarning maqaliliri, eslimiliri bérilgen.

Qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizi uyushturghan bu pa'aliyetke ziyaliylar, jem'iyetler wekilliri, merhumning shagirtliri, uruq-tughqanliri qatnashti. Yighin'gha riyasetchilik qilghan el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitéti türkshunasliq bölümining bashliqi, filologiye penlirining doktori roshen'gül awakowa we "Atamura" neshriyati Uyghur tehrir bölümining bashliqi malik mehemdinof akadémik gh. Sedwaqasofning terjimihali we ilmiy hem ijtima'iy pa'aliyetliri heqqide melumat berdi. 

Deslep sözge chiqqan siyasetshunas qehriman ghojamberdi ghojexmet sedwaqasof ilmiy pa'aliyitining köpligen qazaq, rus we bashqimu millet alimliri teripidin yuqiri bahalan'ghanliqini, uning emgekliride peqet til, edebiyat, medeniyet mesililirila emes, belki Uyghurlarning milliy kimlikige a'it nurghunlighan qiziqarliq hem salmaqliq oy-pikirlernimu uchritishqa bolidighanliqini alahide tekitlidi.

Q. Ghojamberdi shundaqla alimning öz waqtida Uyghurshunasliq bölümini bir pütün Uyghurshunasliq institutigha aylandurup, bu yönilishte intayin köp ishlarni qilghanliqini, shundaqla jama'et erbabi süpitidimu Uyghurlarning medeniyitini, ma'aripini rawajlandurushta, terghib qilishta özining heqiqiy teshkilatchanliq qabiliyetlirini namayish qilghanliqini otturigha qoydi. 

Yighinda sözge chiqqan almuta jem'iyetler kéngishining ezasi exmetjan sherdinof, sha'ir muhemmet'imin obulqasimof, péshqedem zhurnalist abdukérim tudiyarof, jumhuriyetlik "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri yérshat esmetof, tarixchi alim eblehet kamalof, "Turan dunyasi" birleshmisining mudiri karlin mexpirof, tilshunas alim walériy mexpirof, merhumning yurtdashliri we bashqilar gh. Sedwaqasofning ilmiy emgeklirining bügünki kündiki ehmiyiti, bu ilmiy emgeklerning Uyghurlarning ötmüsh tarixi, medeniyiti, bügünki turmush-tirikchiliki, teqdiri we bashqimu köpligen mesililerni tetqiq qilishtiki roli, merhumning insaniy xisletliri heqqide öz qarashlirini bildürdi. 

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan "Atamura" neshriyati Uyghur tehrir bölümining bashliqi malik mehemdinof özini gh. Sedwaqasofning hem yurtdishi, hem shagirti bolghanliqidin nahayiti pexirlinidighanliqini körsitip, mundaq dédi: "Gh. Sedwaqasof ikkinchi jahan urushidin kéyinki Uyghurlar hayatida, bolupmu Uyghurshunasliq pénide öchmes iz qaldurup ketken köp qirliq talant sahibi idi. Uni shundaqla urushtin kéyinki Uyghur medeniyiti bilen edebiyatining tereqqiyatigha tengdashsiz töhpe qoshqan sima dep qarashqa bolidu. Gh. Sedwaqasof milliy mekteplerge béghishlan'ghan programmilarning, dersliklerning aptori hem terjimandur. Eng muhimi u imla qa'idilirimizni bir izgha sélip berdi".

Ghojexmet sedwaqasofning "Tallan'ghan eserler. Türkshunasliqning muhim mesililiri" namliq kitabi jem'iy 25 basma tawaq hejimde bolup, uningda abduweli qaydarof, sérk qirabayéf, tughluqjan talipof, edxem ténishéf qatarliq ataqliq alimlarning, shundaqla bashqimu alimlarning, sha'irlarning, zhurnalistlarning maqaliliri orun alghan. Kitabning kirish qismini yazghan akadémik abduweli qaydarof gh. Sedwaqasofni Uyghur tilshunasliqining péshwasi dep körsitip, mundaq dégen: "Ghojexmetning tinimsiz emgek-ejri bedilige wujudqa kelgen Uyghurshunasliqning deslepki ilmiy mektipi bolghan Uyghurshunasliq institutining yépilip qélishi ilimning heqiqiy janköyeri-ghojexmet sedwaqasofning arimizda yoqluqidin dep bilimen. Élige, xelqige xizmet qilip, perzentlik perzini aqliyalighan ezimetning el yadida menggü saqlinishimu, u toghriliq ömür dastanining yézilishimu qanunidur".

Yighin axirida sözge chiqqan akadémik gh. Sedwaqasofning repiqisi omaq hesanowa gh. Sedwaqasofning heqiqiy alimgha xas qabiliyetliri, uning eserlirining ehmiyiti üstide toxtaldi hem kelgen barliq méhmanlargha öz rehmitini izhar qildi. 

Omaq hesanowa ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Ghojexmet tügep, uning arxipida chéchilip yatqan matériyallarni yighip, töt tom qilip teyyarlidim. Uninggha men bilen bille ishligen balilarmu qarashti. Andin ottuz yil burun yézilip ketken imla lughiti bar idi, shuni chiqirishqa heriket qildim. Kitabni 70 ming sözlük qilip chiqarduq".

O. Hasanowaning éytishiche, mezkur imla lughiti jumhuriyetlik we sheherlik Uyghur medeniyet merkezlirining iqtisadiy yardimi bilen 500 nusxida neshr qilin'ghan idi. U gh. Sedwaqasof eserlirining 6-tomigha yuqirida atalghan matériyallardin tashqiri, merhumning öz waqtida alghan mukapatlirining, köpligen resimlerning bérilgenlikini, shundaqla Uyghurlarning milliy örp-adetlirige baghliq matériyallarningmu orun alghanliqini ilgiri sürdi. 

Ziyaritimizni qobul qilghan "Örlé'u" mu'ellimlerning kespini mukemmelleshtürüsh institutining xadimi, filologiye penlirining kandidat doktori ruslan arziyéf gh. Sedwaqasofning 1929-yili hazirqi almata wilayitining Uyghur nahiyisige qarashliq chong aqsu yézisida dunyagha kélip, 1953-yildin bashlap qazaqistan penler akadémiyeside ilmiy xadim lawazimida ishleshke bashlighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Gh. Sedwaqasof abay namidiki qazaq pédagogika institutini tamamlap, deslepte Uyghur-tunggan medeniyitini tetqiq qilish bölümide ishlidi, andin qazaqistan penler akadémiyesi tilshunasliq instituti terkibidiki Uyghurshunasliq bölümide tilshunasliq bölümini bashqurdi. U, 1972-yili, doktorluq ishini utuqluq yaqilap, 1975-yili qazaqistan penler akadémiyisining muxbir-ezasi bolup saylandi. Ghojexmet aka 1986-yildin ömrining axirqi künlirigiche, yeni 1991-yilning noyabir éyighiche qazaqistan penler akadémiyesi Uyghurshunasliq institutining mudiri wezipisini atqurdi. U Uyghurshunasliq boyiche ilmiy kadirlarni terbiyilesh ishigha alahide köngül böldi, yirik teshkilatchi süpitide qazaqistan Uyghurshunasliq pénining tereqqiyatigha, Uyghur alimlirining chet'el ilmiy merkezliri bilen bolghan munasiwetlirining küchiyishige salmaqliq töhpe qoshti. Akadémik gh. Sedwaqasof deslepkilerdin bolup hazirqi zaman Uyghur tilining imlasini sistémigha sélip, imla qa'idiliri bilen imla lughitining prinsiplirini ilmiy asasta ishlep chiqti. U ilmiy pa'aliyettin tashqiri, jem'iyetlik ishlarghimu aktip qatnashti. Ghojexmet aka deslepkilerdin bolup qazaqistan Uyghurlirining medeniyet merkizini bashqurup, özining teshkilatchanliq talantini namayish qilghan idi".

R. Arziyéfning éytishiche, gh. Sedwaqasofning emgekliri ichidin "Perghane wadisi Uyghurlirining tili" namliq ikki qisimdin ibaret emgiki perghane wadisigha qilin'ghan bir nechche ékispéditsiyesi netijiside yézilghan bolup, u chuqan welixanof namidiki mukapatqa érishken idi. Buningdin tashqiri, uning "Uyghur tilining imla qa'idiliri", "Uyghur edebiy tilining grafikisi bilen imlasi" namliq kitabliri Uyghur edebiy tilining imla qa'idilirini mukemmelleshtürüshte muhim rol oynidi. 

Akadémik gh. Sedwaqasof hayatining kéyinki yilliri Uyghur tilining Uyghur éli shara'itida rawajlinish mesililiri bilen shughullandi. U Uyghur aptonom rayonluq Uyghurshunas alimlar bilen birlikte ish élip bérishni yolgha qoyush yönilishide alahide tirishchanliq körsetken idi.

R. Arziyéf mundaq dédi: "Ghojexmet aka sedwaqasof ötken esirning sekseninchi yilliri Uyghur diyari bilen biwasite munasiwet baghlash mumkinchiliki peyda bolghandin bashlap, sho'ar diki Uyghurshunaslar bilen zich alaqe ornitishqa tirishti. Qazaqistan penler akadémiyisidiki asasliq tetqiqat institutlirining biri bolghan Uyghurshunasliq institutining mudiri süpitide Uyghur élidiki til yéziq komitéti, shinjang ijtima'iy penler akadémiyisi, shinjang uniwérsitétliri bilen zich alaqe ornitishqa tirishti. Netijide ürümchi we almutadiki alimlar öz'ara pikir almashturush, ortaq layihiler boyiche tetqiqat élip bérish imkaniyetlirige ige boldi. Amma bu pa'aliyetler alimning wapati, kéyinrek Uyghurshunasliq institutining sherqshunasliq institutigha özgertilishi bilen özining mentiqliq dawamini élip baralmidi".

R. Arziyéf shundaqla gh. Sedwaqasofning Uyghur diyaridiki Uyghur tilchilirining emgeklirige nahayiti diqqet bilen qarap, ularning her qandaq bir yaxshi ilmiy netijilirige derhal inkas bildürüshke tirishqanliqini körsetti. U, waqitning ötüshi bilen qazaqistan Uyghur tilining Uyghur éli bilen imla we atalghu jehettin birlikke kélidighanliqigha ishen'gen hem Uyghurshunasliq institutida shu yönilishtiki pa'aliyetlerni belgiligen idi.

Toluq bet