Qedimki Uyghur medeniyitining warisliri - sériq Uyghurlar (1)

Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2013-05-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Sunen sériq Uyghur aptonom nahiyesidiki yéza yashliri, 2005-yil 7-ay (qutlan fotosi)
Sunen sériq Uyghur aptonom nahiyesidiki yéza yashliri, 2005-yil 7-ay (qutlan fotosi)
RFA/Qutlan

Uyghur aptonom rayonigha qoshna bolghan gensu ölkisining gherbiy - shimaliy qismidiki chilyen taghlirida qedimki Uyghurlar bilen biwasite baghlan'ghan bir xelq hélihem yashimaqta.

Gerche ular 1953 - yili xitay hökümiti teripidin Uyghurlardin perqliq bolghan ayrim millet dep qaralghan hemde xitayche "Yügu milliti" dep nam bérilgen bolsimu, lékin ular özlirini "Yoghur" yaki "Sari Uyghur" dep ataydu. Ular yene özliri yashawatqan rayondiki heywetlik chilyen taghlirini qedimki hon we Uyghurlargha oxshashla "Tengri taghliri" nami bilen ataydu.

1980 - Yillardin buyan Uyghur bilim ademlirining gensu ölkisining sunen nahiyisidiki sériq Uyghur topluqigha bolghan qiziqishi bashlan'ghan. Bolupmu sériq Uyghurlarning til, örp - adet, naxsha - muzika we éghiz edebiyati qatarliq jehetlerde Uyghurlar bilen bolghan pewqul'adde medeniyet tughqanchiliqi Uyghur ilim sahesining diqqitini qozghighan. Buning bilen ilim sahesidin bashlan'ghan medeniyettiki yiltiz izdesh qighinliqi bügünki künde Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlar bilen gensu ölkisining sunen nahiyesidiki sériq Uyghurlarning rishtisini bir - birige qayta tutashturghan.

Mirza heyderning "Tarixiy reshidi" namliq esiridiki bayanlargha asaslan'ghanda, yerken xanliqining sultanliridin se'idxan bilen abdureshidxanlarning qoshun bashlap sériq Uyghurlar yurtigha islam échish üchün barghanliqi tilgha élinidu. Sériq Uyghurlarning "Shizhining xazhidan gélti yoghurlar" namliq meshhur tarixiy dastanigha qarighandimu, ularning bir qismining kélish menbesining turpan, qomul, cherchen, charqiliq rayonidiki Uyghurlirigha baghlinidighanliqini, 15 - 16 - esirler etrapida islam dinini qobul qilishni xalimay sériq Uyghurlar yurtigha köchüp kelgenlikini qiyas qilishqa bolidu. Sunen sériq Uyghur aptonom nahiyeside yashighuchi sériq Uyghur ziyaliliridin tarixchi témor ependim telefon ziyaritimizni qobul qilip, sériq Uyghurlarning tarixi yiltizi heqqide piker bayan qildi. Témor ependi sözide sériq Uyghurlarning étnik kélip chiqish jehettin Uyghurlar bilen qan - qérindashliqqa ige ikenlikini, 13 - esirdin kéyin sériq Uyghurlarning milliy terkibige chaghatay neslidin bolghan mon'ghol qan terkibliriningmu qoshulghanliqini tekitlidi.

Emma tarixiy menbelerning delillishige qarighanda, sériq Uyghurlarning asasliq menbesi orxun Uyghur qaghanliqi yiqilghandin kéyin xéshi karidorigha köchüp, bu yerde genjo Uyghur qaghanliqi qurghan qedimki Uyghurlargha biwasite baghlinidighanliqi ilgiri sürülmekte. Orxun Uyghur qaghanliqi dewridiki Uyghur qebile namlirining sériq Uyghurlar arisida bügüngiche mewjut bolup turushimu bu nuqtini delillimekte. Kéyinche islam dinining sherqqe kéngiyishi bilen turpan - qomul we cherchen - charqiliq rayonidiki buddist Uyghurlarning bir qismi sherqqe köchüp öz qérindashliri bolghan genjo Uyghurlirigha qoshulghan hemde bügünki sériq Uyghurlarni shekillendürgen. Sériq Uyghurlar arisida bügüngiche éytilip kéliwatqan "Shizhining xazhidan gélti yoghurlar" namliq tarixiy dastandimu ularning ejdadlirining kün pettish tereptin sherqqe sürülüp dunxwangdiki budda ming öyliri arqiliq axiri chilyen taghliri baghrigha yétip kelgenliki teswirlen'gen.

Témor ependining bayanlirigha qarighanda, sériq Uyghurlar 1953 - yili xitaydiki 55 az sanliq milletning biri süpitide étirap qilin'ghan bolsimu, lékin ularning tilini xatirileydighan resmiy milliy yéziq berpa qilinmighan. Tarixta ularning ejdadliri uzaq mezgil qedimki Uyghur yéziqini ishletken bolsimu, lékin kéyinki dewrlerge kelgende türlük sewebler tüpeyli ishlitilishtin qalghan. Xitay hökümiti élan qilghan 2000 - yilidiki nopus istatéskisigha qarighanda, sériq Uyghurlarning sani 13719 neper bolup, buning ichide 10 ming kishi sunen sériq Uyghur aptonom nahiyiside, 1800 nepiri ji'uchiwen wilayitining xwangnipu sériq Uyghur yézisida, 300 - 500 nepiri Uyghur aptonom rayonining qomul wilayiti we manas nahiyeside yashimaqta iken.

Témor ependi sériq Uyghurlarning özlirini herwaqit "Yoghur" dep ataydighanliqini, "Yügü milliti" dégen bu xitayche namning ötken esirning 50 - yilliri millet berpa qilish siyasiti tüpeyli mejburiy téngilghanliqini tekitlidi.

Sériq Uyghurlar özliri yashighan murekkep jughrapiyilik muhit we tarixiy sewebler tüpeyli til jehettin sherqiy yoghur we gherbiy yoghur dégen oxshimighan ikki qisimgha bölün'gen. Bügünki künde sherqiy yoghurlar mongol tilining enggar di'aléktida, gherbiy yoghurlar bolsa qedimki Uyghur tilida sözlishidighan haletni shekillendürgen. Tilshunaslarning qarishiche, gherbiy yoghur tili qedimki Uyghur tilining biwasite dawami bolup, ereb we pars tillirining héchqandaq tésirige uchrimighan nisbeten sap halettiki til hésablinidiken. Gerche yéqinqi mezgillerde gherbiy yoghur tilining lughet fondigha xitayche, mongghulche we tibetche qismen sözler qoshulghan bolsimu, lékin bu til özining qedimiy qurulmisi we esli puriqi bilen qedimki Uyghur tilining bügünki zamandiki janliq shekli dep qaralmaqta iken. Gherbiy yoghurlar arisigha keng tarqalghan "Qoy sanamaq" namliq xelq naxshisimu bu nuqtini delilleydu.

Sériq Uyghurlarning dangliq xelq dastanchiliridin biri, 2005-yil 8-ay, sunan (qutlan fotosi)
Sériq Uyghurlarning dangliq xelq dastanchiliridin biri, 2005-yil 8-ay, sunan (qutlan fotosi) Photo: RFA

Sériq Uyghurlarning xelq medeniyitide dastanchiliq bilen naxsha - qoshaqchiliq nahayiti tereqqiy qilghan bolup, ularning tarixiy kechürmishliri, turmush tesiratliri hemde hés - tuyghuliri aghzaki sen'etning türlük shekilliride öz ipadisini tapqan. Tetqiqatchilar ularning naxsha - muzikilirini tetqiq qilish jeryanida mélodiye we sen'et alahidiliki jehettin Uyghurlar bilenla tughqandarchiliqqa ige bolup qalmastin, belki yene ottura yawropadiki wén'gerlar (majarlar) bilenmu yéqin baghlinishqa ige ikenlikini tekitlimekte (xelq naxshisi)

(Dawami bar)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet