Seypidin ezizning oqurmenlerge yetmigen "Ömür dastani" ning 3-tomidiki uchurlar (6)

Muxbirimiz ümidwar
2019-09-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Maw zédung stalinning tughulghan künide. 1942-Yili 12-ay, moskwa. (Munasiwetlik kitabtin élin'ghan)
Maw zédung stalinning tughulghan künide. 1942-Yili 12-ay, moskwa. (Munasiwetlik kitabtin élin'ghan)
RFA/Qutluq Haji

Stalin: Uyghurlar küreshchan xelq iken

1950-Yili, 2-ayning 14-küni moskwada "Sowét-xitay dostluq we öz'ara yardem bérish shertnamisi" imzalinishtin kéyin sowét ittipaqi bilen "Shinjang", yeni Uyghurlar diyari arisida renglik métal shirkiti we néfit shirkiti qurushqa a'it mexsus ikki ayrim kélishimni muzakire qilish we imzalash éship qaldi.

Maw zédong we ju énley bashchiliqidiki xitay wekiller ömiki seypidin eziz qatarliqlargha sowét ittipaqi bilen ikki shirket qurush heqqidiki söhbetni dawamlashturush we kélishimge imza qoyush wezipisini yüklep, 1950-yili 17-féwral küni béyjinggha qaytish aldida stalin ulargha uzitish ziyapiti bergen bolup, stalinning bu tarixiy ziyapitige seypidin ezizmu qatnashti. Seypidin eziz stalinning bu ziyapitini tepsiliy teswirleydu. Ziyapette, stalin, ene shu sowét rehberliri we maw zédong, ju énley qatarliq xitay rehberliri aldida seypidin eziz we Uyghurlargha alahide étibar bérish nuqtisidin seypidin ezizge "Men sizni bilimen" dep alahide eskertidu shuningdek uni qedehke teklip qilidu. Stalin seypidin ezizge: "Uyghur xelqi küreshchan xelq iken" deydu.

Seypidin eziz özining stalin bilen bolghan diyalogini eslep, özining stalinning bu sözige jawaben: "'men qeyerde zulum bolsa shu yerde küresh bolidiken, ézilgen xelqler küreshchan bolushi tebi'iy' dédim. Stalin külüp, 'gépingiz toghra, emdi yoldash maw zédong bar, Uyghurlar ézilmeydu' dédi. Hemme külüshti, men 'buningda héchqandaq mesile yoq, emdi Uyghurlar xatirjem'dédim. Shuningdin kéyin stalin aldidiki chong rumkigha yérim qoyulghan shampanskiyning üstige yene shampanskiyni toldurup, manga 'gembéy' dédi. Stalin xenzuche 'gembéy' dégen sözni öginiwaptiken. Men rehmet dep ornumdin turup stalin sun'ghan baqalgha soqushturup azraq ichip, rehmet dep olturmaqchi bolghanidim, stalin olturushqa qoymidi. 'gembéy' dep turuwaldi. Maw jushi 'gen ji'u genma' (ichsingiz ichiwéting) dédi. Men küchinip ichiwettim. Yürikim qattiq soqup ketti", dep bayan qilidu.

Seypidin ezizning teswirlishiche, uning chirayining qizirip ketkenlikini maw zédong körüp, uningdin chataq yoqluqini soraydu, arqidin andréy wishinskiy uni yandiki ayrim öyde dem élishqa dewet qilidu. Biraq, seypidin eziz dawamliq olturushni dawamlashturidu. Shundaq qilip, seypidin eziz shu küni stalinning ziyapitige we stalin bilen mawning 6 sa'etlerche dawamlashqan paranglirigha toluq daxil bolidu.

Stalinning xitay wekiller ömikini uzitip qoyush ziyapiti we ziyapette stalinning seypidin ezizge Uyghur xelqi heqqide éytqan bu sözliri heqqide elwette, seypidin ezizning mezkur xatiriliridin bashqa héchqandaq bashqa birer höjjet yoq. Shiwétsiyediki Uyghur tarixi tetqiqatchisi abdushükür muhemmed ependining qarishiche, Uyghurlarning sowét-xitay munasiwetliridiki roli we orni heqiqeten muhim emma, bu heqte shuningdek seypidin ezizning shu qétimqi moskwa ziyariti heqqide yene bashqa menbelerdinmu izdinish zörürdur.

Seypidin eziz özining stalin bilen bolghan bu körüshüshidin we özining sowét-xitay dostluq shertnamisi imzalashqa qatnashqanliqidin nahayiti hayajanlinidu hem stalin we maw zédongning hemkarliqigha yuqiri baha béridu. U؛ stalin heqqide: "Stalin u bir marks, adettiki marks emes, namda ulugh marks, lékin xataliqi éghir bolghan marks" dep, uning xataliqlirinimu körsitip ötidu, emma maw zédonggha bolsa: "Yoldash maw zédong yalghuz junggo xelqining ulugh dahiysi bolupla qalmastin, sowét ittipaqida hem dunyada hörmetke ige bolghan ulugh dahiy" dep baha béridu.

Wehalenki, stalin özi yardem bergen we qollighan Uyghurlarning milliy azadliq heriketlirini özi axirlashturghan bolup, seypidin eziz özi 1944-1946-yilliri sherqiy türkistan jumhuriyiti ma'arip ministiri bolghan we stalinning Uyghurlarning siyasiy teqdiri bilen qandaq chétishliq ikenlikini yaxshi biletti. Sherqiy türkistan jumhuriyiti bash katipi bolghan abdure'up mexsum ibrahimi ependi 2003-yili hayat waqtida ziyaritimizni qobul qilip, stalinning Uyghurlarning azadliq küreshlirini bashta qollap, yardem bérip axirida öz menpe'etliri üchün qurban qiliwetkenlikini achchiq bilen tekitligenidi. U: "Stalin Uyghur xelqining öz méyi bilen öz göshini qorudi, u bizni aldap, axirida öz meqsetliri üchün ishletti, axirida bizge maw zédongni ekélip berdi, bizni xitayning qoligha tutup berdi" deydu.

1950-Yili, 14-féwral küni, "Sowét-xitay dostluq, ittipaqdashliq we öz'ara yardem bérish shertnamisi" imzalinip bolup, maw zédong qatarliqlar qaytip kétip uzun ötmey, seypidin eziz bashchiliqidiki ömek bilen sowét mu'awin tashqi ishlar ministiri andréy gromiko bashchiliqidiki ömek arisida Uyghur diyarida sowét-xitay renglik métal we néfit shirkiti qurushqa a'it söhbet yene dawamliship, layiheler muzakire qilindi. Söhbetler bir yérim aygha sozulghandin kéyin, yeni 1950-yili, 3-ayning 27-küni axiri "Shinjangda sowét-xitay renglik métal we kem uchraydighan métallar hessidarliq shirkiti qurush heqqidiki kélishim" bilen "Shinjangda sowét-xitay néfit hessidarliq shirkiti qurush heqqidiki kélishim" din ibaret ikki kélishim imzalinip, xitay tereptin seypidin eziz imza qoyidu. Ular sowét terepning telipi boyiche 30 yilliq möhletke maqul bolidu.

Amérikadiki Uyghur tarixi we medeniyiti tetqiqatchisi doktor qahar baratning qarishiche, stalin, wishinskiy qatarliq sowét rehberlirining seypidin ezizge yuqiri hörmet körsitishining tüp meqsiti seypidin ezizni sowét ittipaqining tesiri astidiki Uyghur diyarining wekili, yeni özining qollishi astidiki 1944-yilidin bashlan'ghan sherqiy türkistan inqilabining rehberlirining biri süpitide körgenliki bolsa, yene bir tereptin uning sowét ittipaqining menpe'etige wekillik qilidighan yer asti bayliqliri shertnamisini imzalighuchi shexs bolushi idi.

Ene shu renglik métal we néfit shirkiti kélishim boyiche, ikki terep 50 % boyiche teng payda élish nishanlan'ghan bolsimu, emma bu pütünley sowét ittipaqining kontrolluqi astida bolghanidi. Biraq, 1954-yili xrushéf textke chiqip, béyjingni ziyaret qilghanda stalinning mezkur kélishimlirini bikar qilip, lüshün porti, ikki shirketning hoquqini pütünley xitaygha ötküzüp bergenidi. Mezkur kélishimlerdin emeliyette maw zédong ichide qattiq narazi bolghan bolup, u stalinni shinjangni özining yérim koloniyesige aylanduruwaldi, zorluq bilen öz tesirini tiklidi dep xapa bolghan. U 1957-yili, özining bu naraziliqini sowét ittipaqining xitaydiki elchisi bilen bolghan söhbette körsetken.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet