Amérika diplomatlirining diqqitidiki sherqiy türkistan inqilabi

Muxbirimiz ümidwar
2019-01-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Eyni chaghdiki sherqi türkistanning siyasiy, herbiy we medeniyet sahesidiki rehberlirining yighilishidin bir körünüsh. 1948-Yili. Ghulja, sherqi türkistan.
Eyni chaghdiki sherqi türkistanning siyasiy, herbiy we medeniyet sahesidiki rehberlirining yighilishidin bir körünüsh. 1948-Yili. Ghulja, sherqi türkistan.
Social Media

1944-Yili nilqa taghliridin bashlinip, shu yili 12-noyabir küni ghulja qozghilingi netijiside musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining qurulushi shuningdek Uyghur, qazaq we bashqa xitay emes milletlerning birlikte omumyüzlük milliy azadliq inqilabigha atlinip, xitay gomindang armiyesini arqimu-arqidin tazilishi fashizmgha qarshi urushning, yeni 2-dunya urushining hel qilghuch basquchigha kirgen mezgilge toghra keldi.

Bu waqitta ürümchide fashizmgha qarshi ittipaqdash üch dölet, yeni sowét ittipaqi, amérika qoshma shtatliri we en'gliyening konsulxaniliri pa'aliyet qiliwatqanliqi üchün ili inqilabi ularning diqqet neziridin orun aldi.

Mana shu 1944-yili, sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghandin tartip, taki 1945-yili 10-ayghiche bolghan ariliqta we uningdin kéyin amérika hökümiti sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan qozghilangchilarning barliq herbiy-siyasiy heriketlirige yéqindin diqqet qilghan bolup, ürümchidiki amérika konsuli robért ward we chongchingdiki amérika elchiliri xoras smit, xarléy we bashqilar bezide her küni, bezide hepte arilap, washin'gtonni, yeni amérika dölet ishliri ministirini qozghilangchilar bilen xitay gomindang armiyisi arisidiki urush weziyiti, ölke weziyiti we sowét ittipaqining tesiri mesilisi we bashqa ehwallar boyiche türlük uchurlar bilen toxtimay teminlep turdi shuningdek özlirining bir qisim teshebbuslirini we bahalirini otturigha qoydi.

Amérikaning bu mesililerge a'it diplomatiyilik höjjetliri heqqide izden'gen qazaqistandiki turan uniwérsitétining proféssori ablet kamalofning éytishiche, amérika bu waqitta xitayning ittipaqchisi bolsimu, lékin Uyghur diyarida yüzbergen qozghilanglargha, sherqiy türkistan jumhuriyitige xitayning meydanidin emes, bashqiche qarighan.

Undaqta amérika diplomatliri ili inqilabi bashlinishi bilen aldi bilen köprek qandaq nuqtilargha diqqet qildi? birinchidin, ular köpinche qozghilangning partlash sewebi we ularning meqsitige diqqet qilghan. Amérika terep xitay emeldarlirining ili inqilabini qarilap yaki burmilap chüshendürüshlirige ishenmey, mesilining emeliyiti heqqide toghra yekün chiqirishqa tirishqan.

Mesilen ürümchidiki amérika konsuli robért ward 1944-yili, 10-dékabir küni amérika dölet ishliri ministiri ili inqilabining taki 1944-yili, dékabirghiche bolghan jeryanliri, weqening kélip chiqishi sewebi we xelq'ara arqa körünüshi qatarliq mesililerde uzun doklat bilen teminligen. U 1944-yili, 7-noyabir küni ghulja shehiride türkiy ( Uyghur), qazaq, tatar we aq oruslarning qatnishishi bilen qozghilang partlighanliqi, qozghilangchilarning jeng qilip, herembagh, ayrodrom we butxana qatarliq jaylarni qorshawgha élip urush qiliwatqanliqi, ularning ertey dawinighiche bolghan jaylarni igilep turghanliqi, qozghilangchilarning yaxshi qorallan'ghanliqini bayan qilghan.

Robért ward qozghilangning kélip chiqish sewebi heqqide toxtalghanda, xitaylarning bu qozghilangni ruslarning ighwasi, yeni ular teripidin keltürüp chiqirilghan dep köptürüwatqanliqini, emeliyette buning yerlik xelqning sani az bolsimu, biraq hakimiyetni igiliwalghan xitaylarning hökümranliqigha qarshi heriket ikenlikini ilgiri sürgen. Robért ward 15-dékabir küni yene bir qétim amérika dölet ishliri ministirigha tepsiliy melumat yollighan bolup, u Uyghur diyari ahalisining 4 milyon ikenliki, ahalining 75%ni Uyghurlar, 5% ni xitaylar, qalghanlirini bashqa milletler teshkil qilidighan bolsimu, türkiy tilliq musulman xelqlerning mutleq köp sanliq ikenlikini shuningdek bu rayonda rusiyening menpe'etlirining nahayiti muhimliqini, rayon ahalisining rusiye türkistani bilen milliy jehettin oxshashliqqa ige ikenlikini körsetken. U özining bu jaydiki türlük amillar keltürüp chiqiridighan 9 xil netije heqqidiki yekünini otturigha qoyidu. Uning qarishiche, bularning bir qismi "Bu rayondiki xelqler héchqachan öz aktipliq bilen xitaylashturushni qobul qilmaydu. Xitay hökümitining dawamliq ajizlishishi uning shinjangdiki weyran bolush xetirini téximu zoraytidu, jengde dawamliq tarmar bolush we qalaymiqanchiliq tüpeylidin sowét ittipaqining bu jaygha kirishidin saqlinish téximu tes bolidu. Xitay kéyin shinjangdin ayrilip qélishi mumkin" dégenlerdin ibaret. 

Robért ward, xitay özining bu jaygha qaratqan "Hazirqidek 'yürüsh qilish siyasiti'din waz kéchish we buni shinjang üchün qismen aptonomiyilik hoquqqa almashturush arqiliq, éhtimal, majirani hel qilalishi mumkin" dep qaraydu.

Amérika terep qiziqqan yene bir nuqta sherqiy türkistan jumhuriyitining qoralliq herikitide sowét ittipaqining herbiy roli we tesir mesilisidur. Doktor ablet kamalofning qarishiche, amérika diplomatliri ilidiki qozghilang heriketlirining jeryani heqqidiki uchurlarni asasen dégüdek xitay herbiy-siyasiy emeldarliridin alghanliqi üchün xitay herbiy-siyasiy erbabliri da'im bu qoralliq heriketlerge pütünley sowét qoshunliri we sowét qoral-yaraqlirining qatnashqanliqini hem bularning hel qilghuch rol oynighanliqini, yerlik xelqning undaq küchi yoqluqini körsitishke tirishatti. Shundaq bolushigha qarimay amérika diplomatliri beribir bu nuqtini emeliy nuqtidin chüshinishke ehmiyet berdi.

Sherqiy türkistan qozghilangchilirining 1945-yili, 2-ayghiche xitay qoshunlirini tarmar qilip, pütün ili wilayitini azad qilishi amérika diplomatlirining alahide diqqitini tartqan bolup, 1945-yili, 2-yanwar küni amérikaning chongchingdiki elchisi xerléy amérika dölet ishliri ministirigha télégramma yollap, ilidiki qoralliq heriket jeryanini melum qildi. U uchurlarni ürümchidiki sowét konsuli we xitay armiyisi 8-urush rayoni qomandani ju shawlyangdin alghan bolup, ju shawlyang ilida jengler dawamlishiwatqanliqi, süydüng, kürelerning xitaylarning qolida ikenliki, qozghilangchilarning qorghastin sowét yük mashinilirida partlatquch dorilarni toshup kelgenlikini hemde ularning "Sherqiy asiya türk jumhuriyiti" teshwiqatini dawamlashturghanliqini melum qilghan.

Xitay emeldarliri amérika diplomatlirigha ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitini "Sherqiy asiya türk jumhuriyiti" dep melum qilghanliqi üchün ularmu bashta shu xil namni ishletken idi.

Eyni waqittiki sherqiy türkistan jumhuriyiti bash katipi abdurewup mexsum ibrahimining 2002-yili, hayat waqtida sözlep bérishiche, azadliq teshkilati ghuljada qozghilangni özliri bashlighan we xelqning qozghilishi bilen ghulja shehirining köp jaylirini azad qilghan we xitay qoshunlirini "Silingbu" ni tashlap herembaghqa kiriwalghan idi. Texminen 1 ay bolghan sowét hökümiti palénofni ewetken we sowét généralliri kélip yardem bérishni bashlighan. Sowétlar bashta ulargha ishenmigen, ular ghelibe qilghanni körüp andin yardem bérishke bashlighan.

Uning éytishiche, heqiqeten özlirige bu waqitta sowét herbiy meslihetchiliri kélip yardemleshti, biraq, xelqning küresh rohi yuqiri idi. Xitaydin qutulsaqla boldi dep küreshke atlan'ghan we sowét ittipaqining yardimige érishken hem bashta ularning wedilirige ishen'gen, lékin inqilabtiki asasiy amil yenila Uyghurlar özliri we milliy armiyining özi idi.

Amérika elchisi xerléy 1945-yili 15-yanwar küni amérika dölet ishliri ministirigha yene télégramma yollighan bolup, u ju shawlyangning qozghilangchilarning adem sanining 15 minggha yetkenliki, süydüng we kürening qoldin ketkenlikini bildürgenlikini melum qilghan. Xurléyning 19-yanwar künidiki dölet ishliri ministirliqigha yollighan yene bir télégrammisida körsitilishiche ju shawlyang qozghilangning pütünley sowét ittipaqining ilhamlandurushi we yétekchilik qilishi bilen boluwatqanliqini éytqanliqini tekitligen. Qisqisi, xitay da'iriliri sowét ittipaqining ili inqilabini qol tiqqanliqi, hetta herbiy jehettin arilashqanliqini amérika hökümitige shikayet qilish ehwali izchil dawamlashti.

Toluq bet