Тарих вә бүгүн (4‏-март)

"тарих вә бүгүн" сәһипимизниң бу йәкшәнбилик қисмида 20-әсирдики атақлиқ уйғур һәрбий қоманданлиридин бири сопахун совурофниң әслимисигә аит учурлар, османли империйиси вә түркийә җумһурийитиниң дәсләпки чағлиридики уйғур-түрк мунасивәтлири һәмдә зия сәмәдиниң "йиллар сири" намлиқ романида әски әттүрүлгән тарихий баянлар билән тонушисиләр .

2012-03-04
Share
sopaxun-305.jpg Сопахун совурофқа текәс атлиқ полки қурулғанда полковниклиқ унвани берилгән вақит (1945 - йили)
Photo: RFA

20-Әсирдә өткән мәшһур уйғур тарихий шәхслиридин бири, 1930-йиллардики миллий азадлиқ инқилабниң җәңчиси, 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилабниң қабил һәрбий қоманданлиридин бири, полковник сопахун совурофниң " биз кәчкән кечикләр" мавзулуқ әслимиси 2010-йили, бейҗиң милләтләр нәшрияти тәрипидин нәшир қилинғандин кейин, бу әсәрниң  бирдинла уйғур җәмийитидә қизғинлиқ қозғиғанлиқи, уйғур оқурмәнлири арисида һәмдә   уйғур тор бәтлиридики тушму-туштин елан қилинған инкасларда өз ипадисини тапмақта.

Сопахун совурофниң  " биз кәчкән кечикләр" намлиқ әслимиси 20-әсирниң биринчи йеримидики уйғур елиниң сиясий -иҗтимаий һаяти, болупму уйғурларни асасий ядро қилған хитай әмәс милләтләрниң елип барған  күрәшлири,  җүмлидин уйғур елиниң мурәккәп сиясий, миллий ,иҗтимаий  мунасивәтлирини чүшиништә бәлгилик қиммәткә игә  икәнлики тарихчилар тәрипидин муәййәнләштүрүлмәктә .

Һәқиқәтән,  1931-йили,  хоҗа нияз һаҗим қатарлиқлар башлиған миллий азадлиқ инқилабниң аддий җәңчиси сүпитидә мәйданға чиққан сопахун совуроф  шең шисәйниң һәрбий мәктипини пүттүрүш, уйғур елиниң җәнубидики  һәрбий-сиясий вәқәләргә қатнишиш,  тарим вадисиниң җәнубидики таш йолларни ясаш,  шималий уйғур елидә шең шисәй вә гоминдаң армийисиниң буйруқи бойичә миллий ротини башлап, осман ислам қоманданлиқидики қазақ қозғилаңчилири билән мәҗбурий җәң қилиш шуниңдәк шихо-җиң линийисигә әвәтилип, гоминдаңниң шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийиси билән җәң қилиш һәрикәтлиридә арқа сәп қошунилиқ вәзипиләрни атқуруштәк  бир қатар мусапиләрни бесип  өтти.
 Униң һаятиниң әң шәрәплик қисими, униң бир рота әскирини башлап, исян көтүрүп, шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийисиниң офитсеригә, айлинип гоминдаң  һөкүмити вә қошуни билән соқуш қилиш йолини талливалғанлиқидур.  Сопахун совурофниң һаятиниң әң шәрәплик қисими дәл  мана мушу 4 йиллиқ мусапә болса  керәк . У ,  аддий җәңчидин  ахирида миллий  армийиниң полковникилик дәриҗисигә йетип,  текәс атлиқ  полкиға  қоманданлиқ қилди.  Бу униң һәрбий һаятиниң әң юқири пәллиси шуниңдәк  хуласиси болуп қалған иди.
 
Сопахун совурофниң "биз кәчкән кечикләр "намлиқ әсири 496 бәт болуп, әсәрниң мутләқ көп қисими униң һаятиниң  исян көтүрүп, миллий армийә  тәрәпкә өтүшигичә  болған қисмиға беғишланған. Бирақ, униң 1945-йили, 6-айдин 1949-йили 12-айғичә болған арилиқтики һәрбий һаяти, болупму кишиләр әң қизиққан ақсу җәң мәйданлиридики паалийәтлиригә  аит тәпсилатлар азрақ йезилған. Бу әмәлийәттә оқурмәнләрниң еһтияҗи әң көп қисими болуп, көплигән тәпсилатлар йорутулмай өтүп кетилгән.

Сопахун совурофниң әслимисидики  муһим нуқтилар совет иттипақиниң әйни вақиттики инқилабқа болған арилишиши, совет һәрбий мәслиһәтчилириниң паалийәтлири қатарлиқлардур. Сопахун әслимисидә закир  қатарлиқ бир қисим совет мәслиһәтчилирини  тилға алиду. Униң баян қилишичә, қоманданлиқ   шитабидики советлик рус офитсерлар униңға анчә яхши тәсират қалдурмайду.  Болупму униң билән биргә ақсуға чүшкән  закир  вә искәндәр дегән кишиләр сопахунниң һаятидики униңға  тәсир көрсәткән советлик әрбаблардур.  Униң бир қисим учурлири әйни вақиттики совет иттипақиниң шәрқий түркистан җумһурийитигә көрсәткән тәсирлирини чүшиништә муһим мәнбәлик әһмийәткә игә.
Сопахун совуроф, 1915-йили қумулда  туғулуп, 2001-йили, 86 йешида үрүмчидә вапат болған

 Османли империйиси вә түркийә җумһурийитиниң дәсләпки мәзгиллиридики түрк-уйғур мунасивәтлири
Әркин тарим

    Анатолийидики түркләр билән уйғурлар оттурисидики мунасивәт наһайити қәдимий тарихқа игә. Тарихий мәнбәләрдә уйғурларниң моңғуллар билән бирликтә анатолийигә келип бәг вә валиға  охшаш  бир қатар юқири дәриҗилик әмәлләрни иҗра қилғанлиқи йезилған. Һәтта бу уйғурлар қәйсәри, коня қатарлиқ  йәрләргә җайлаштурулған. 
 Тарих китаблирида османли империйиси падишаһи фатиһ султан мәмәт ханниң уйғур тилида пәрман тарқатқанлиқи һәтта османли ордисида уйғур тили курси ачқанлиқиму йезилған. Буниңдин шуни көрүвелишқа болидуки, түрк-уйғур мунасивити бәк қәдимий тарихқа игә.  Бу һәқтә измир  әгә университети оқутқучиси проф. Др. Алимҗан инайәт әпәнди "османли билән җумһурийәт мәзгилидә түрк-уйғур мунасивити" темисида мақалә йезип  түрк дуняси тәтқиқатлири намлиқ журналда елан қилған иди. Биз бүгүнки тарих вә бүгүн программимизда бу мақалиниң аптори проф. Др. Алимҗан инайәт әпәнди билән бу мақалини чөридигән һалда елип барған сөһбитимизни аңлитимиз.

Зия сәмәдиниң "йиллар сири " (9)
Умидвар

 Мәрһум язғучи зия сәмәди  өз һаятида бир қанчә  тарихий романларни йезип  нәшир қилдурған.
Буларниң арисида " йиллар сири" алаһидә вәкил характерлик болуп,  бу роман асаслиқи өткән әсирниң 30-йиллиридики уйғур елиниң сиясий һаятиға беғишланған.
 Зия сәмәдиниң "йиллар сири " намлиқ романиниң бүгүн аңлитидиған қисмида , генерал маһмут муһитиниң қәшқәрдә шең шисәйгә қарши елип барған  паалийәтлири, униң әң ахирида бир қисим һәмраһлирини башлап, чәтәлгә кетишкә мәҗбур болғанлиқиға аит тарихий вәқәләр бәдиий усул билән баян қилиниду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт