“тарих вә бүгүн” 2014-йили 5-январ

Мухбиримиз үмидвар
2014.01.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
abdurehim-tursun-305.png Уйғур алими абдуреһим турсун
misranim.cn

“тарих вә бүгүн” сәһипимизниң 5-январ күнидики қисмида 19-әсир русийә-чиң сулалиси мунасивәтлиридики уйғурлар тәқдиригә аит сөһбәт вә пәлсәпә пәнлири доктори, мәрһум абдуреһим турсунниң “дәсләпки оттура әсирлириниң пәлсәпиви пикирлири” мавзулуқ китабиниң мәзмунлириниң давами диққитиңларда болиду.

19-Әсир русийә-чиң мунасивәтлиридики уйғур тарихиға нәзәр

19-Әсирниң иккинчи йеримида яқуп бәг рәһбәрликидә қурулуп, тарихта йәттишәһәр дөлити вә яки қәшқәрийә дөлити дәп аталған мустәқил һакимийәтниң русийә, әнглийә вә османли империйиси билән елип барған дипломатик мунасивәтлири йеқинқи заман уйғур сиясий тарихидики муһим сәһипидур. Йеқинқи вақитлардин буян яқуп бәгниң елип барған ташқи сиясити, җүмлидин униң чар русийә билән болған мунасивәтлири рус алимлири тәрипидин қайтидин тәтқиқ қилинишқа башлиди. Совет иттипақиниң идеологийилик контроллуқидин қутулған рус тарихчилири сабиқ чар русийә архиплири бойичә рус-қәшқәр мунасивәтлири һәққидә йеңи тәтқиқат нәтиҗилирини оттуриға қоймақта. Уларниң қаришичә, чар русийә һөкүмити улуғ британийиниң оттура асияға кеңийишидин әндишә қилип, қәшқәрийиниң мустәқиллиқини етирап қилмаслиқ, һәтта керәк болса чиң империйисигә ярдәмлишип, бу җайларни ишғал қилип, уни чиң империйисигә қайтуруп беришниму ойлашқан иди.

Русийә тарихчилиридин профессор мойсейев вә василийев қатарлиқлар чар русийә һөкүмитиниң 19-әсиргә аит мәхпий архиплири арисидин 1880-йили, чар русийә һөкүмитиниң чиң сулалисигә қарши қәшқәрийә дөлитини қуруп, униңға яқуп бәгниң оғлини баш қилиш пиланиға аит һөҗҗәтләр тепилған болуп, рус алимлири бу архипларни ашкарилиди.

Мәлумки 1878-йили, зо зуңтаң қоманданлиқидики чиң сулалиси қошунлири яқуп бәг рәһбәрликидики қәшқәрийә-йәни йәттә шәһәр дөлитини үзүл-кесил йоқитиш билән бир вақитта чиң империйиси чар русийидин илини қайтуруп беришни тәләп қилди. Нәтиҗидә, чар русийә һәрбий-мәмурий һакимийәт қатлимида илини қайтуруп бериш керәкму яки давамлиқ русийә контроллуқида тутуп туруш лазимму дегән мәсилидә җиддий талаш-тартиш келип чиқти. Или кризиси дәп аталған бу вәқә нәтиҗисидә чар русийә билән чиң сулалиси арисидики мунасивәтләр җиддийләшти.

Чар русийиниң узун мәзгил мәхпий сақланған архиплиридин ашкарилинишичә, чар русийә һөкүмити чиң сулалисини өз пиланиға бойсундуруш үчүн яқуп бәгниң оғли бәкқул бәг башчилиқида қәшқәрийә дөлитини, бәйяңху башчилиқида үрүмчи вә манасни асас қилип туңган дөлитини қайтидин қурушни пиланлап, бир қисим уйғурларни топлап һәрикәт башлиған болсиму, әмма 1881-йили чар русийә билән чиң сулалиси арисида “или шәртнамиси” имзалинип, русийә өз көзлигән мәқсәтлиригә, чиң сулалиси илиға игә болғандин кейин петербург қәшқәрийә дөлитини қайта қуруш пиландин ваз кәчкән.

Қәшқәрийә-русийә мунасивәт тарихи һәққидә издәнгән қазақистандики туран университетиниң тарих профессори абләт камалоф бу мәсилиләр һәққидә өз мухбиримиз үмидварниң соаллириға җаваб бәрди.

Пәлсәпә доктори абдуреһим турсунниң “дәсләпки оттура әсир уйғурлириниң пәлсәпиви идийилири” намлиқ китабидики иккинчи бабниң “мутәпәккурларниң етикилиқ көзқарашлири” намлиқ параграфи

Ойған тәйярлиди

Китабтики иккинчи бабниң “мутәпәккурларниң етикилиқ көзқарашлири” дәп аталған үчинчи параграфида болса, уйғур мутәпәккурлириниң етика мәсилилири анализ қилиниду. Апторниң йезишичә, уларниң әсәрлиридә тәрбийә мәсилилири, алийҗанаблиқ, мәрдлик, адаләтлик вә башқиму идийиләр әкс етилгән. Бу дәврдә яшиған мутәпәккур-шаирлар будда идеологийисиниң тәсири астида өзлириниң инсанпәрвәрлик билән толуп-ташқан, юқири әхлақий-етикилиқ вә естетикилиқ қәдрийәткә игә шеирлирини яратқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.