Ekberjan bawudon: "Dadam abduréshit imin exmetjan qasimi bilen birge paji'ege uchrighan idi" (1)

Muxbirimiz ümidwar
2019-03-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Exmetjan qasimi qatarliqlar bilen birge qaza qilghan muxbir we terjimanliq salahiyitidiki 27 yashliq Uyghur ziyaliysi abduréshit imin ependi. (1922-1949)
Exmetjan qasimi qatarliqlar bilen birge qaza qilghan muxbir we terjimanliq salahiyitidiki 27 yashliq Uyghur ziyaliysi abduréshit imin ependi. (1922-1949)
Photo: RFA

1949-Yili, 8-ayda exmetjan qasimi qatarliq sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi rehberliri bilen birge hayatidin ayrilghanlar ichide muxbir we terjimanliq salahiyitidiki 27 yashliq Uyghur ziyaliysi abduréshit iminmu bar idi.

Xitay resmiy matériyalliri we tarixiy shahitlarning eslimiliri boyiche alghanda, exmetjan qasimi 1949-yili, 8-ayning 17-21-künliri xitay kompartiyesining moskwa arqiliq ghuljigha ewetken mexsus wekili déng lichün bilen ötküzgen söhbetliri jeryanida béyjingda échilmaqchi bolghan xitayning memliketlik tunji qétimliq siyasiy meslihet kéngishi yighinigha bérish üchün mexsus wekiller ömiki tüzgende eyni waqittiki "Ittipaq" axbarat bölümi xadimi abduréshit iminni mezkur ömek terkibige kirgüzüp, özi bilen birge élip mangghan idi. Epsuski, abduréshit imin exmetjan qasimi qatarliqlar bilen birge hazirghiche "Sirliq ayropilan hadisisi" dep qariliwatqan ashu paji'ening qurbanlirining birige aylan'ghan.

Gerche, xitay hökümiti exmetjan qasimi qatarliqlar héchqandaq telep-pikirsiz, shertsiz we xushal türde béyjingdiki siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatnishishni qobul qilghan dep teshwiq qilghan bolsimu, biraq ular béyjinggha barsa némilerni telep qilishi mumkin idi ? ularning héchqandaq telepliri yoqmidi? ular rastinila ayropilan hadisiside qazagha uchridimu ?dégendek so'allar 70 yillardin buyan kishiler arisida her türlük guman we perezlerge seweb bolmaqta. Uyghur tarixi shahitliri ularning ölümining sirliq, yeni bir siyasiy suyiqest ikenliki, chünki buninggha exmetjan qasimi qatarliqlarning istalinning eyni waqittiki birlikke kelgen kommunistik xitayni qollash we tiklesh siyasiti hem istratégiyesige zit meydanida ching turghanliqi seweb bolghanliqigha ishinidu.

Abduréshit iminning qirghizistan paytexti bishkek shehiride turushluq oghli, köp yillar Uyghur tarixi we siyasiy mesililiri boyiche tetqiqat élip barghan pelsepe penliri kandidat doktori, dotsént ekberjan bawudun ependi dadisini öz ichige alghan exmetjan qasimi qatarliq rehberlerning qandaqtur bir ayropilan hadisisige uchrap qaza qilghan emes belki, öz pikiride ching turghanliqi üchün "Öltürülgen" dégen qarashtadur.

Exmetjan qasimi ene shu seperde bu ömekke mexsus muxbir, axbarat ishliri we xitay tili terjimanliq xizmiti üchün abduréshit iminni kirgüzgen idi. Exmetjan qasimining xitay tilini yaxshi bilidighan abdukérim abbasoftin bashqa yene xitay tilini puxta bilidighan abduréshit iminnimu terjimanliqqa tallishimu melum muhim meqsettin chiqish qilin'ghan bolushi mumkin iken.

Abduréshit iminning a'ilisidin ayrilishi nahayiti tasadipiy we héch teyyarliqsiz shekilde bolghan bolup, u özining nege baridighanliqi we qachan qaytip kélidighanliqini ayali, anisi we bashqa qérindashlirigha éytmighan iken. Belki u, buningdin xewersiz idi. Ekberjan bawudonning eslishiche, u del 8 yashlar waqtida, yeni 1949-yili, 8-ayning axirlirida ghuljadin bir milliy armiye ofitséri kélip, "Abduréshit iminni hökümet jiddiy chaqiriwatidu, bügün-etila kelsun deydu", dep ular dem éliwatqan xunxay mazardin dadasini ghuljagha chaqirtip ketken. Ene shuningdin kéyin u dadasini ebediy körmigen. Tarixiy chislalarni tehlil qilghanda, bu del 1949-yili, 8-ayning 21-22-künliri bolushi mumkin iken. Chünki, exmetjan qasimi qatarliqlarning mezkur ömiki, 1949-yili, 23-awghust küni ghuljadin almutagha atlan'ghan idi. Abduréshit iminning ayali we baliliri bir heptilerdin kéyin ghuljagha qaytip kelgende abduréshit iminning alliqachan negidu-bir yaqqa "Kamandiropka" gha ketkenlikini bilgen. Ene shuningdin üch aylar ötüp, andin abduréshit iminning exmetjan qasimi qatarliqlar bilen birge "Ayropilan hadisisi" gha uchrap qaza qilghanliq xewiri kelgen.

Abduréshit imin 1922-yili ilidiki xunxay mazarda tughulghan. Kichikidin ghuljada xitay tilida bashlan'ghuch we ottura mektep terbiyesi alghan bolup, u 1941-1943-yilliri arisida "Ili géziti" ning xitay bölümide ishligen. 1944-Yili, 12-noyabirda sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghandin kéyin u metbu'at orunlirida we kéyinrek "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide muherrir we muxbir bolup xizmet qilghan. U exmetjan qasimining yéqin xadimliridin biri idi.

Abduréshit imin bilen birge "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide xizmet qilghan, uning bilen dost ötken hazir almutada yashawatqan 91 yashliq tarixshunas munir yérzin ependining éytishiche, eyni waqitta abduréshit iminning tuyuqsiz ghuljadin ayrilishi we kéyin exmetjan qasimi qatarliqlar bilen birge qaza qilghanliq xewiridin özlirimu nahayiti sirliq we tasadipiyliq hés qilghan. Munir yérzin ependi: "Ularning ayropilanda qaza qilghanliq xewiri kelgendin kéyin xelq ichide türlük inkaslar peyda boldi, ular rastinila ayropilan qazasigha uchridimu yaki bashqa sewebler barmu? dégen mesilide her xil gepler bolsimu, emma xelq qozghilip, sowét konsulxanisi yaki hökümettin naraziliq bildürüp soraydighan ishni qilmidi, axiri ishlar shundaq boldi. Abduréshit imin exmetjan qasimi ependi bilen birge paji'ege uchrashtin ilgiri méning aghinem idi. Biz da'im birge tamaqqa chiqattuq, u xitay tilini nahayiti yaxshi biletti" dep esleydu.

Abduréshit iminning uning dadasi Uyghurlar arisida tunji bolup, mexsus "Ili tarixi" namida ili diyari tarixini yézip, sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabi rehbiri exmetjan qasimigha teqdim qilghan iminjan bawudun idi.

Toluq bet