Или һөкүмити көп хил тиллиқ мәтбуатқа алаһидә көңүл бөлгән иди (1)

Мухбиримиз үмидвар
2017-08-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Татар тарихчи мунир йерзин
Татар тарихчи мунир йерзин
RFA/Oyghan

Тарихий мәлуматларға асасланғанда 1944-йили 12-ноябир күни ғулҗида тәсис қилинған шәрқий түркистан җумһурийити вақитлиқ һөкүмити һакимийәтни қолға кәлтүргән күнидин тартип, мәтбуатни миллий азадлиқ инқилабниң раваҗлиниши вә хәлқниң демократик һоқуқлирини күчәйтиштики әң муһим идеологийәлик васитә дәп һесаблап, тәшвиқат-тәрғибат, мәтбуат вә нәшрият ишлириға алаһидә көңүл бөлгән шуниңдәк арқиму-арқидин өз нәшри әпкарилирини чиқиришқа башлиған.

Җумһурийәт вақитлиқ һөкүмити биринчи болуп чиқарғини өзиниң орган гезити «азад шәрқий түркистан» болуп, таки 1949-йилиғичә болған арилиқта ғулҗида уйғур тилида, «күрәш», «иттипақ» журнили вә башқа гезит-журналлар нәшр қилинған. Чөчәктә болса «хәлқ авази» гезити чиқирилған. Уйғур тили билән бир қатарда қазақ, рус вә башқа тиллардиму гезит вә журналлар нәшр қилинип тарқитилған.

Америкада яшайдиған уйғур тарихи вә мәдәнийити тәтқиқатчиси доктор қаһар баратниң ейтишичә, булар ичидики «азад шәрқий түркистан» гезити җумһурийәт һөкүмитиниң әң муһим, көп хил тилдики, көп тиражлиқ орган гезити болуп һесаблиниду.

Мәзкур гезит 1946-йили, 7-айда «инқилаби шәрқий түркистан» ға өзгәртилгәндин кейин, 1947-йили 8-айдин таки 1950-йилиғичә бу гезиттә мухбир болуп ишлигән, һазир қазақистанниң алмата шәһиридә яшаватқан 90 яшлиқ татар уйғуршунас мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, «азад шәрқий түркистан» гезитигә дәсләптә мәшһур татар зиялийси, шәрқий түркистан җумһурийити вақитлиқ һөкүмити маарип министири һәбиб юничи баш болған, һәр қайси тиллардики бөлүмләрдә шу милләтниң атақлиқ зиялийлири хизмәт қилған.

Мәзкур гезит бәтлиридә миллий азадлиқ инқилабий һәрикити вә гоминдаңға қарши азадлиқ күрәшлириниң күндилик әһвали, партизанлар вә миллий армийәниң уруш хәвәрлири, уйғурлар дияридики сиясий, иҗтимаий вәзийәт, хәлқара вәзийәткә аит учурлар, мақалә- тәқризләр һәмдә әдәбий әсәрләр вә тарихий мақалиләр елан қилинип турған. Һәтта һөкүмәтниң бәзи әмир-пәрманлириму бу гезиттә елан қилинған.

Мәзкур гезит 1946-йили 6-айда или тәрәп билән гоминдаң мәркизи һөкүмити «11 маддилиқ тинчлиқ битим» ини имзалап, бирләшмә һөкүмәт қурулғандин кейин, өз намини «инқилаби шәрқий түркистан» гезити дәп өзгәрткән. Мунир йерзинниң ейтишичә, мәзкур гезит «11 маддилиқ битим» имзаланғандин кейин өзиниң сиясий идийәви йөнилишидә мәлум өзгиришләр йүргүзгән.

1945-Йилиниң ахирида ғулҗа шәһиридә абдукерим аббасоф, сәйдулла сәйпуллайеф қатарлиқлар рәһбәрликидә «шәрқий түркистан инқилабчил яшлар тәшкилати»қурулғандин кейин, 1946-йилиниң бешидин таки 1948-йили 8-айғичә яшлар тәшкилатиниң гезити вә «күрәш» намлиқ қош айлиқ журнили чиқирилған вә 1948-йили ғулҗида йәнә «иттипақ» мәҗмуәси вә башқа журнал һәм гезитләр нәшр қилинған.

«Инқилаби шәрқий түркистан» гезити, «күрәш» вә «иттипақ» журналлириниң һәр қайси санлирида сиясий, иқтисад, мәдәнийәт вә вәзийәткә, уйғур тарихиға аит мақалиләр, миллий аң мәзмунидики шеирлар вә башқа әсәрләр елан қилинип турған. «Күрәш»‏ журнилида һәтта «11 маддилиқ битим» ниң толуқ нусхиси, әхмәтҗан қасиминиң җаң җиҗоң билән йезишқан хәтлири, уйғурларниң қәдимдин һазирқи заманғичә болған тарихи вә башқа көплигән һөҗҗәт характерлик әсәрләр елан қилинған иди.

Түркийәдики һаҗитәпә университетиниң тарихи оқутқучиси, доктор әркин әкрәмниң қаришичә, үч вилайәттә чиқирилған мәзкур гезит-журналлар шу вақитниң сиясий, мәдәнийәт, тарихи, идеологийәси вә башқиларни чүшиништә биринчи қол материял һесаблиниду.

Миллий армийәму өзиниң мәхсус уйғур тилида армийә журнилини чиқарған. Булардин башқа йәнә, ханим қизлар җәмийити қурулуп, уйғур тилида «ханим-қизлар»журнили чиқирип тарқатқан иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт