"тарих вә бүгүн" (2012-йили 21-өктәбир)

"тарих вә бүгүн" сәһиписиниң 21-өктәбир күнидики қисмида диққитиңларға 20-әсирниң дәслипидә оттура асияда қурулған уйғур қизил армийә қошунлириниң паалийәтлири вә уйғур елидики җәддичилик һәрикити һәққидики мәлуматлар һәмдә 1970-йиллардики хитай-америка мунасивәтлиригә аит анализ вә башқа мәзмунлар тонуштурулиду.
Мубиримиз үмидвар
2012-10-21
Share
milliy-armiyechekinish.jpg
Photo: RFA

Оттура асиядики уйғур қизил армийә қошунлириниң тәқдири

Өткән әсирниң 20-йиллирида совет русийиси оттура асияда уйғурлардин қизил армийә қошуни қуруп, уларни "совет һакимийитини мустәһкәмләш", "басмичиларни тазилаш" дегәндәк шоарлар астида түркий хәлқләрниң оттура асияда қозғалған кәң көләмлик миллий мустәқиллиқ күрәшлири вә коммунистларға қарши ақ гвардийә қошунлириниң совет һакимийитини ағдуруш йолидики қаршилиқ һәрикәтлирини бастуруш йолида ишләткән иди. Әмма абдулла розибақийеф башлиқ уйғур рәһбәрлири бу чағда совет русийисиниң езилгән милләтләрниң азадлиқини қолға кәлтүрүш күришигә ярдәм бериш шоариға ишинип, бу күрәшкә атланған болсиму, бирақ совет һөкүмити кейин бу нийитидин йенивалған һәмдә ички урушта ғәлибә қилғандин кейин уйғур қошунлирини тарқитивәткән.

1917-Йили, өктәбир инқилабидин кейин оттура асияда совет һакимийити тиклинишкә башлиди. 1917-Йилиниң ахирида мустапа чоқай қатарлиқ түркистан мусулманлириниң вәкиллири қоқәнт шәһиригә җәм болуп, қурултай чақирип, түркистан мухтарийәт һөкүмитини қурди. Булардин башқа йәнә ташкәнт қатарлиқ җайларда мунәввәр қари қатарлиқ өзбек милләтпәрвәр җәдитлириниң "шораий исламийә" намлиқ тәшкилати мәвҗут болуп, мустапа чоқайниң қоқәнт мухтарийити вә "шораий исламийә" бирдәк һалда чоң рус шовинизм идийиси күчлүк болған рус коммунистлири қурған хәлқ назирлар кеңиши намидики совет һөкүмитини етирап қилмиди.

Сабиқ түркийә дөләт министири, профессор әхәд әндиҗаниниң "түркистан үчүн күрәшләр" мавзулуқ китабида қәйт қилинишичә, 1918-йили, ташкәнтни мәркәз қилған коммунистлар тәрипидин қурулған түркистан совет аптоном җумһурийити зор қошун әвәтип, қурулғиниға 60 күн болған түркистан мухтарийәт һөкүмити ағдуруп ташлиди. Қизил армийә қоқәнт шәһирини вәйран қилип қанлиқ бастуруш елип барғандин кейин, һөкүмәт рәиси мустапа чоқай вә башқа министирларниң бир қисми башқа җайларға қечип кәтти. Әнә шуниңдин кейин, пүтүн пәрғанә вадисини өз ичигә алған оттура асия районида совет һакимийитигә қарши қораллиқ күрәш әвҗ алған болуп, бу күрәш таки 1931-йилиғичә давамлашти. Бирақ, совет һөкүмити таки 1991-йилиғичә болған 70 йил җәрянида мәзкур қозғилаңчиларни "басмичилар" дәп қарилап тәшвиқ қилған иди.

Совет һөкүмити әнә шу қораллиқ қаршилиқларни бастуруш йолида йәттәсудики уйғурлардин айрим уйғур атлиқ полки , атлиқ дивизийони вә атлиқ ескадрони қатарлиқ қошунларни қурди. Булардин башқа йәнә туңганлардинму айрим туңган атлиқ полки қурди, кейин уйғур вә туңган полкини бирләштүрүп бир полк қилип, уларни пәрғанә вадиси вә бухарадики мәдәминбек, ибрайимбек вә әнвәр паша қатарлиқлар рәһбәрликидики қозғилаңчиларни бастурушқа салди. 1922-Йили, иш тамам болғандин кейин, мәзкур қошунларни әмәлдин қалдурувәткән иди.

Җәдитчилик һәрикитиниң уйғур дияриға тарқилиши

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим

Җәдитчилик, йәни йеңилиқ һәрикити һәққидә түркийидә көп санда китаб вә мақалиләр елан қилинди. Бу әсәрләрниң көпидә җәдитчилик, йәни йеңилиқ һәрикитиниң ғәрбий түркистанға тарқилиши вә тәсири баян қилинған.

Йеқиндин бери җәдитчилик һәрикитиниң уйғур дияриға тарқилиши һәққидә илмий мақалиләр йезилмақта. Җәдитчилик һәрикити қачан немә мәқсәт билән башланған? уйғур дияриға қачан қандақ тарқалған? җәдитчилик һазирқи заман уйғур әдәбиятиға қандақ тәсир көрсәткән? дегәнгә охшаш соалларға җаваб тепиш үчүн измир егә университети оқутқучиси проф. Др. Алимҗан инайәт билән сөһбәт елип бардуқ.

Никсон билән мав зедоңниң мәхпий келишими

Ихтиярий мухбиримиз қутлуқ һаҗи қадири

Сабиқ японийә қоғдиниш әтритидә хизмәт қилған, һәрбий истратегийиси мутәхәссиси һйодо нисоһачиниң йеқинда нәшр қилинған "бейҗиң тинч окянға һөкүмранлиқ қилаламду?" дегән китабида никсон билән мав зедоңниң әйни йилларда түзүшкән мәхпий келишимлирини елан қилған болуп мәзкур келишимни аптор китабида мундақ баян қилиду:

"америка президенти никсон 1968-йили сайламда сайлинип, 1972-йили қайта сайламда ғәлибә қазиниш үчүн, күчлүк һәрбий, иқтисадий күчи билән совет иттипақиға тақабил туруш, вийетнам урушини давамлаштуруш үчүн қәсәм қилған. Әмма америка хәлқи уруштин бизар болған иди. 1969-Йили совет-хитай урушида, хитай совет иттипақиға һуҗум қилип урушта мәғлуп болғанлиқи хәвири никсонға йәткүзүлди.Буниң билән америка президенти никсон хитай билән йеқинлишип совет иттипақиға тақабил туруш ойида болған вә хитай билән мунасивәт бағлиса, вийетнам урушидин ваз кечиши керәклики, буниң билән совет иттипақи биләнму мунасивәт орнатқили болидиғанлиқини пәмләп, 1969-йили совет билән сөһбәтләшти. Бу вақитта совет иттипақиму атом бомбиси ясаватқан хитай, әгәр атом бомбисиға игә болса, бу совет иттипақиға тәһдит иди. Шуңа совиәт иттипақи америка билән мәхпий сөһбәтләшти. Хитайниң дөләт рәиси мав зедоң америка билән һәмкарлишишни бәк халап кәтмәйтти. Чүнки хитай аҗиз дөләт болғанлиқи үчүн күчлүк дөләт билән һәмкарлишишни халимайтти. 1970-Йили 4-айда хитай тунҗи ракитасини қоюп бәрди. Буниң билән хитай күчлүк дөләтләргә сигнал бәрди. Америка президенти никсон хитайниң ракета һуҗумидин сақлиниш үчүн, хитай билән сөһбәтләшти.1971-Йили америка билән хитай мәхпий келишим имзалиди. Йәни мәхпий келишимдә имзаланған мәсилиләр төвәндикидин ибарәт. Биринчи өз-ара атом бомбиси уруши қилмаслиқ. Иккинчи америка японийиниң дәриҗидин ташқири күчлүк дөләт болушни қоллимаслиқ. Һәтта хитай <шәрқ шамили 3>намлиқ атом бомбисини токйоға қаритип қойғанлиқини тәкитлигән. Әмма, никсон буниңға қарита һечқандақ инкас қайтурмиған. Мав зедоң никсонға америкиниң японийә тупрақлирида әркин һәрикәт қилса болидиғанлиқини, әмма японийәдә һава базиси турғузмаслиқ тәклипини вә японийигә атом бомбиси техникисини елип бармаслиқини тәкитлигән бу келишимләргә пәқәтла никсон билән мав зедоң қол қоюшқан мәхпий келишимләр иди."

Биз бу мунасивәт билән японийә кагошима хәлқара университетиниң,профессори нишихара әпәндим вә германийилик профессор булма әпәндиләр билән сөһбәт елип бардуқ. Нишиһара әпәндим бу һәқтә тохтилип мундақ деди:
"әйни йилларда америка билән хитай оттурисида түзүлгән бу шәртнамилар хитай үчүн мәхпий болғини билән японийә үчүн һечқандақ мәхпийәтлики йоқ. Чүнки бу шәртнаминиң мәзмунидин америка тәрәп японийини толуқ хәвәрдар қилған вә бу шәртнамидики японийигә аит мәсилиләрдә америка һеч бирсигә әмәл қилғини йоқ. Мәсилиләрни тинч окянда японийиниң күчлүк дәриҗидин ташқири күчлүк дөләт болушини қоллимаслиқ вә америкиниң японийәдә һәрбий база қурмаслиқ дегән келишимләр пәқәтла қәғәз йүзидики келишимләр болуп, әмәлийәттә буниңға америка әмәл қилғини йоқ. Һазир америкиниң японийиниң окинава қатарлиқ өлкилиридә һәрбий базилири бар.

Америка билән японийә бихәтәрликини қоғдаш шәртнамисигә асасән мәзкур районда һәрбий тоқунуш йүз бәрсә, америка қол тиқип арилишиш мәҗбурийити бар. Чүнки бу <америка японийә бихәтәрликини қоғдаш шәртнамиси>иниң 5-маддисида дейилгән. Шундақла 1977-йилидин буян америкиниң бу мәсилидики сиясити изчил түрдә ениқ болуп келиватиду."

Германийилик профессор булма әпәндим бу һәқтә өз қарашлирини баян қилип мундақ деди:
"бу келишимләр түзүлгән билән лекин америка йәнила японийини күчләндүрүп совет иттипақи вә хитайдин ибарәт коммунист дөләтләргә тақабил турушни биринчи орунға қойған. Шуңа бу келишимләр пәқәтла дипломатик оюнлардин ибарәт."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт