"Tarix we bügün" (2012-yili 21-öktebir)

"Tarix we bügün" sehipisining 21-öktebir künidiki qismida diqqitinglargha 20-esirning deslipide ottura asiyada qurulghan Uyghur qizil armiye qoshunlirining pa'aliyetliri we Uyghur élidiki jeddichilik herikiti heqqidiki melumatlar hemde 1970-yillardiki xitay-amérika munasiwetlirige a'it analiz we bashqa mezmunlar tonushturulidu.
Mubirimiz ümidwar
2012-10-21
Share
milliy-armiyechekinish.jpg
Photo: RFA

Ottura asiyadiki Uyghur qizil armiye qoshunlirining teqdiri

Ötken esirning 20-yillirida sowét rusiyisi ottura asiyada Uyghurlardin qizil armiye qoshuni qurup, ularni "Sowét hakimiyitini mustehkemlesh", "Basmichilarni tazilash" dégendek sho'arlar astida türkiy xelqlerning ottura asiyada qozghalghan keng kölemlik milliy musteqilliq küreshliri we kommunistlargha qarshi aq gwardiye qoshunlirining sowét hakimiyitini aghdurush yolidiki qarshiliq heriketlirini basturush yolida ishletken idi. Emma abdulla rozibaqiyéf bashliq Uyghur rehberliri bu chaghda sowét rusiyisining ézilgen milletlerning azadliqini qolgha keltürüsh kürishige yardem bérish sho'arigha ishinip, bu küreshke atlan'ghan bolsimu, biraq sowét hökümiti kéyin bu niyitidin yéniwalghan hemde ichki urushta ghelibe qilghandin kéyin Uyghur qoshunlirini tarqitiwetken.

1917-Yili, öktebir inqilabidin kéyin ottura asiyada sowét hakimiyiti tiklinishke bashlidi. 1917-Yilining axirida mustapa choqay qatarliq türkistan musulmanlirining wekilliri qoqent shehirige jem bolup, qurultay chaqirip, türkistan muxtariyet hökümitini qurdi. Bulardin bashqa yene tashkent qatarliq jaylarda munewwer qari qatarliq özbék milletperwer jeditlirining "Shora'iy islamiye" namliq teshkilati mewjut bolup, mustapa choqayning qoqent muxtariyiti we "Shora'iy islamiye" birdek halda chong rus showinizm idiyisi küchlük bolghan rus kommunistliri qurghan xelq nazirlar kéngishi namidiki sowét hökümitini étirap qilmidi.

Sabiq türkiye dölet ministiri, proféssor exed endijanining "Türkistan üchün küreshler" mawzuluq kitabida qeyt qilinishiche, 1918-yili, tashkentni merkez qilghan kommunistlar teripidin qurulghan türkistan sowét aptonom jumhuriyiti zor qoshun ewetip, qurulghinigha 60 kün bolghan türkistan muxtariyet hökümiti aghdurup tashlidi. Qizil armiye qoqent shehirini weyran qilip qanliq basturush élip barghandin kéyin, hökümet re'isi mustapa choqay we bashqa ministirlarning bir qismi bashqa jaylargha qéchip ketti. Ene shuningdin kéyin, pütün perghane wadisini öz ichige alghan ottura asiya rayonida sowét hakimiyitige qarshi qoralliq küresh ewj alghan bolup, bu küresh taki 1931-yilighiche dawamlashti. Biraq, sowét hökümiti taki 1991-yilighiche bolghan 70 yil jeryanida mezkur qozghilangchilarni "Basmichilar" dep qarilap teshwiq qilghan idi.

Sowét hökümiti ene shu qoralliq qarshiliqlarni basturush yolida yettesudiki Uyghurlardin ayrim Uyghur atliq polki , atliq diwiziyoni we atliq éskadroni qatarliq qoshunlarni qurdi. Bulardin bashqa yene tungganlardinmu ayrim tunggan atliq polki qurdi, kéyin Uyghur we tunggan polkini birleshtürüp bir polk qilip, ularni perghane wadisi we buxaradiki medeminbék, ibrayimbék we enwer pasha qatarliqlar rehberlikidiki qozghilangchilarni basturushqa saldi. 1922-Yili, ish tamam bolghandin kéyin, mezkur qoshunlarni emeldin qalduruwetken idi.

Jeditchilik herikitining Uyghur diyarigha tarqilishi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim

Jeditchilik, yeni yéngiliq herikiti heqqide türkiyide köp sanda kitab we maqaliler élan qilindi. Bu eserlerning köpide jeditchilik, yeni yéngiliq herikitining gherbiy türkistan'gha tarqilishi we tesiri bayan qilin'ghan.

Yéqindin béri jeditchilik herikitining Uyghur diyarigha tarqilishi heqqide ilmiy maqaliler yézilmaqta. Jeditchilik herikiti qachan néme meqset bilen bashlan'ghan? Uyghur diyarigha qachan qandaq tarqalghan? jeditchilik hazirqi zaman Uyghur edebiyatigha qandaq tesir körsetken? dégen'ge oxshash so'allargha jawab tépish üchün izmir ége uniwérsitéti oqutquchisi prof. Dr. Alimjan inayet bilen söhbet élip barduq.

Nikson bilen maw zédongning mexpiy kélishimi

Ixtiyariy muxbirimiz qutluq haji qadiri

Sabiq yaponiye qoghdinish etritide xizmet qilghan, herbiy istratégiyisi mutexessisi hyodo nisohachining yéqinda neshr qilin'ghan "Béyjing tinch okyan'gha hökümranliq qilalamdu?" dégen kitabida nikson bilen maw zédongning eyni yillarda tüzüshken mexpiy kélishimlirini élan qilghan bolup mezkur kélishimni aptor kitabida mundaq bayan qilidu:

"Amérika prézidénti nikson 1968-yili saylamda saylinip, 1972-yili qayta saylamda ghelibe qazinish üchün, küchlük herbiy, iqtisadiy küchi bilen sowét ittipaqigha taqabil turush, wiyétnam urushini dawamlashturush üchün qesem qilghan. Emma amérika xelqi urushtin bizar bolghan idi. 1969-Yili sowét-xitay urushida, xitay sowét ittipaqigha hujum qilip urushta meghlup bolghanliqi xewiri nikson'gha yetküzüldi.Buning bilen amérika prézidénti nikson xitay bilen yéqinliship sowét ittipaqigha taqabil turush oyida bolghan we xitay bilen munasiwet baghlisa, wiyétnam urushidin waz kéchishi kérekliki, buning bilen sowét ittipaqi bilenmu munasiwet ornatqili bolidighanliqini pemlep, 1969-yili sowét bilen söhbetleshti. Bu waqitta sowét ittipaqimu atom bombisi yasawatqan xitay, eger atom bombisigha ige bolsa, bu sowét ittipaqigha tehdit idi. Shunga sowi'et ittipaqi amérika bilen mexpiy söhbetleshti. Xitayning dölet re'isi maw zédong amérika bilen hemkarlishishni bek xalap ketmeytti. Chünki xitay ajiz dölet bolghanliqi üchün küchlük dölet bilen hemkarlishishni xalimaytti. 1970-Yili 4-ayda xitay tunji rakitasini qoyup berdi. Buning bilen xitay küchlük döletlerge signal berdi. Amérika prézidénti nikson xitayning rakéta hujumidin saqlinish üchün, xitay bilen söhbetleshti.1971-Yili amérika bilen xitay mexpiy kélishim imzalidi. Yeni mexpiy kélishimde imzalan'ghan mesililer töwendikidin ibaret. Birinchi öz-ara atom bombisi urushi qilmasliq. Ikkinchi amérika yaponiyining derijidin tashqiri küchlük dölet bolushni qollimasliq. Hetta xitay <sherq shamili 3>namliq atom bombisini tokyogha qaritip qoyghanliqini tekitligen. Emma, nikson buninggha qarita héchqandaq inkas qayturmighan. Maw zédong nikson'gha amérikining yaponiye tupraqlirida erkin heriket qilsa bolidighanliqini, emma yaponiyede hawa bazisi turghuzmasliq teklipini we yaponiyige atom bombisi téxnikisini élip barmasliqini tekitligen bu kélishimlerge peqetla nikson bilen maw zédong qol qoyushqan mexpiy kélishimler idi."

Biz bu munasiwet bilen yaponiye kagoshima xelq'ara uniwérsitétining,proféssori nishixara ependim we gérmaniyilik proféssor bulma ependiler bilen söhbet élip barduq. Nishihara ependim bu heqte toxtilip mundaq dédi:
"Eyni yillarda amérika bilen xitay otturisida tüzülgen bu shertnamilar xitay üchün mexpiy bolghini bilen yaponiye üchün héchqandaq mexpiyetliki yoq. Chünki bu shertnamining mezmunidin amérika terep yaponiyini toluq xewerdar qilghan we bu shertnamidiki yaponiyige a'it mesililerde amérika héch birsige emel qilghini yoq. Mesililerni tinch okyanda yaponiyining küchlük derijidin tashqiri küchlük dölet bolushini qollimasliq we amérikining yaponiyede herbiy baza qurmasliq dégen kélishimler peqetla qeghez yüzidiki kélishimler bolup, emeliyette buninggha amérika emel qilghini yoq. Hazir amérikining yaponiyining okinawa qatarliq ölkiliride herbiy baziliri bar.

Amérika bilen yaponiye bixeterlikini qoghdash shertnamisige asasen mezkur rayonda herbiy toqunush yüz berse, amérika qol tiqip arilishish mejburiyiti bar. Chünki bu <amérika yaponiye bixeterlikini qoghdash shertnamisi>ining 5-maddisida déyilgen. Shundaqla 1977-yilidin buyan amérikining bu mesilidiki siyasiti izchil türde éniq bolup kéliwatidu."

Gérmaniyilik proféssor bulma ependim bu heqte öz qarashlirini bayan qilip mundaq dédi:
"Bu kélishimler tüzülgen bilen lékin amérika yenila yaponiyini küchlendürüp sowét ittipaqi we xitaydin ibaret kommunist döletlerge taqabil turushni birinchi orun'gha qoyghan. Shunga bu kélishimler peqetla diplomatik oyunlardin ibaret."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.