"Tarix we bügün" (2013 - yili 13 - yanwar)

"Tarix we bügün" sehipimizning 2013 - yili, 1 - ayning 13 - künidiki sehiside siler 1944 - 1949 - yilliridiki milliy azadliq inqilab rehberliridin exmetjan qasimigha a'it xitayda neshir qilin'ghan mahinur qasimning eslimisi heqqidiki inkaslar. 18 - 19 - Esirde béyjingda ching sulalisining berpa qilghan Uyghurlar lagéri heqqidiki tarixiy uchurlarni anglaysiler,
Muxbirimiz ümidwar
2013-01-13
Share
exmetjan-bash.jpg
Photo: RFA


Buningdin bashqa yene türkiye tarixchisi doktor ömerqurlning Uyghurlarning yéqini ikki esirlik tarixiy heqqidiki omumiy bayanliri we qarashliri bilen tonushisiler.

Maynur qasimning "Exmetjanni esleymen" namliq kitabi heqqidiki inkas

Erkin tarim teyyarlidi

1944 - Yili ghuljida élan qilin'ghan sherqiy türkistan jumhuriyitining tarixi, bolupmu bu jumhuriyetning eng muhim shexisliridin biri bolghan exmetjan qasimning sergüzeshtiliri Uyghurlar eng köp qiziqidighan témilar. Yéqinqi yillardin béri ottura asiya türkiy jumhuriyetliride, rusiyide we Uyghur diyarida mezkur jumhuriyet heqqide köp sanda maqale we eslimiler neshir qilinmaqta. Exmetjan qasimning xanimi maynur qasim yazghan xitay tilida neshir qilin'ghan "Exmetjanni esleymen" namliq kitabmu bulardin biridur.

Mezkur kitab 2012 - yili 7 - ayda xitay tilida neshir qilin'ghan bolup, mezkur kitab 879 bettin terkip tapqan. Bu kitab hazirghiche neshir qilin'ghan kitablar ichide eng hejimlik kitablardin biri bolup, ikki tomluq kitabda exmetjan qasim heqqide hazirghiche ashkarilanmighan nurghun melumatlar bayan qilin'ghan. Bu kitab heqqide shundaqla kitabta bayan qilin'ghan bezi mesililer heqqide köz qarishini élish üchün bu kitabni oqup chiqqan xajettepe uniwérsitéti tarix oqutquchisi dotsént dr. Erkin ekrem ependi bilen söhbet élip barduq. U, kitab hem exmetjan qasimi heqqide öz qarashlini otturigha qoydi.

Menching dewride béyjingda qurulghan Uyghurlar lagéri

Qutlan maqalisi

Béyjingdiki chang'en kochisining ty'enmen meydanidin ötidighan bölikining jungnenxey bilen tutushidighan jenubiy qismigha "Sherqiy enfu" nami bilen atalghan bir tar kocha jaylashqan. Mana bu kochida menching dewride qurulghan Uyghurlar lagérining qalduq iznaliri taki bügünki kün'giche saqlinip kelmekte.

Yaponiye Uyghurshunasliridin onuma takahiro ependining 2009 - yili élan qilghan "250 Yilliq tarixqa ige béyjingdiki <Uyghurlar lagéri>" namliq maqalisi bu heqtiki yéngi melumatlarni otturigha chiqardi. Onuma ependining mezkur maqalisi uning béyjingdiki neq meydan tekshürishi hemde béyjing xan sariyi muzéyi we béyjing dölet kutupxanisi qatarliq orunlardin érishken höjjetliri asasida yoruqluqqa chiqqan.

Melum bolushiche, "Xuyziying" yaki "Xuyxuy ying" dégen namlar bilen atalghan Uyghurlarning béyjingdiki lagéri manju xani chiyenlongning 25 - yili, yeni 1760 - yilining béshida tesis qilin'ghan. Miladiye 1758 - yili menqing sulalisi "Aq taghliq" xoja ewladlirining yardemlishishi bilen Uyghur élini tunji qétim istila qilghan. Ikkinchi yili chiyenlong xan özlirige yardemleshken xoja ewladliri we beglerdin bolup 126 neper kishini béyjingge teklip qilip yuqiri emel - mensepler bilen tartuqlighan. Andin ularni béyjingda élip qélip xanbaliqning gherbiy - jenubiy sépilige yandash kélidighan jaydin (bügünki gherbiy chang'en kochisining sherqiy enfu mehellisi) orun bérip, mexsus musulmanlar olturaq rayoni tesis qilghan. Shundin bashlap béyjing xanbaliqta meshhur bolghan Uyghurlar lagéri barliqqa kélip barghanséri kéngeygen hemde menching sulalisining Uyghur élige hökümranliq qilish we bashqa musulman elliri bilen alaqe ornitishtiki köznikige aylan'ghan. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan shiwétsiyediki péshqedem Uyghur ziyaliliridin biri öz qarashlirini bildürdi.

Chiyenlong xan xoja ewladlirining Uyghur rayonidiki musulmanlar arisida zor tesirge ige ikenlikini, ularning herqandaq shara'itta awam xelqni qozghitalaydighanliqini hés qilip yetkechke ularni béyjingda tutup qalghan. Peqet manju xan jemetige mensup bolghan yoquri qatlam kishilirila turalaydighan xanbaliqning sépili ichidin orun bergen. Ular yoquri qatlam manju emeldarlirigha bérilidighan alahide teminattin behriman bolghan. Manju qizlirigha öylinishige, ölgendin kéyin öz yurtida yerlikke qoyulushigha ruxset qilin'ghan. 1763 - Yili yazda xanbaliqtiki Uyghur mehelliside chiyenlong xanning permani bilen meschit qurulushi bashlan'ghan hemde bir yildin kéyin pütken. Heywetlik meschit binasining aldigha chiyenlong xanning meschit qurulushi heqqidiki permani manju, xitay, mongghol we Uyghur yéziqlirida tash pütükke oyulup abide qilip tiklen'gen. Shundin bashlap, béyjing xanbaliqtiki Uyghur mehellisi barghanséri tereqqiy qilip olturaq ahalimu köpeygen. Menching sulalisi Uyghur élide qozghilang kötürüsh éhtimalliqqi bar dep guman qilghan yuqiri qatlam beg we xoja ewladlirini dawamliq türde béyjinggha yötkep bu yerge makanlashturghan. Undin bashqa xan sariyi üchün xizmet qilidighan Uyghur hünerwen ustilar, muzikantlar hetta darwazlarmu bu mehellidin orun élishqa bashlighan.

Tetqiqatchi onuma ependining tekitlishiche, iparxan heqqidiki riwayetlerning esli menbesimu del chiyenlong dewride béyjingda qurulghan Uyghurlar mehellisi bilen munasiwetlik iken. Menching sulalisining béyjing xanbaliqta Uyghurlar mehellisi tesis qilishi hemde xoja ewladlirini tutup turushi shu dewrning özide melum istratégiyilik pilan bilen munasiwetlik bolghan.

Tetqiqat netijilirining ilgiri sürüshiche, menching sulalisi béyjing xanbaliqta yerleshken xoja ewladliridin paydillinip Uyghur élini tinjitish hemde gherbtiki chégra rayonlirining eminlikini saqlash meqsitige yetmekchi bolghan. Shunglashqa xanbaliqtiki Uyghur mehellisi menching sulalilisining Uyghur éli heqqide siyaset belgilishige biwasite tesir körsetken. Undin bashqa, manju xanlirining Uyghur élige chüshürgen permanlirining Uyghurche terjimisi hemde menching xandanliqining orta asiyadiki qoqan we bashqa musulman elliri bilen bolghan xet - alaqilirining hemmsi xanbaliqtiki Uyghur mehelliside teyyarlan'ghan. Onuma ependining körsitishiche, béyjingda olturaqlashqan xoja ewladliri menching sulalisining Uyghur élidiki hökümranliqini qanonlashturush üchün Uyghur musulmanliri arisida manju xanlirining "Adaletlik padishah" ikenlikini, uninggha boysunmaqning zörürlikini teshwiq qilghan. 19 - Esirning otturilirida béyjingda uzaq mezgil turghan rusiyelik pop pyotér kafarof öz xatiriside béyjingdiki Uyghur mehellisini ziyaret qilghanliqini, bu yerdiki imamning jüme namizida xutbini manju xanining namigha oqughanliqini tilgha alghan.

Menching xandanliqining kéyinki mezgillirige kelgende xanbaliqtiki Uyghur mehelliside yashaydighan Uyghur ewladlirining sani köpiyip, béyjingning bashqa jaylirigha köchüp olturaqlishishqa bashlighan. 1910 - Yili béyjingdiki Uyghur mehellisini ziyaret qilghan en'gliyilik missi'onér brumxal bu yerdiki chonglarning yenila Uyghurche sözlishidighanliqini, emma yashlarning öz tilini yoqutup, islam diniy qa'idiliridin bashqa milliy adetlerning hemmiside xitaylashqanlini tilgha alghan. 1912 - Yili menching xandanliqi ghulighanda xanbaliqtiki Uyghur mehelliside olturaqlashqan Uyghurlarning künimu tesleshken. Kéyinche yü'enshikey özining prézidénti mehkimisini jungnenxeyning Uyghur mehellisige yéqin jayigha köchürüp kelgen. Buning bilen Uyghur mehellisidiki meschittin künde besh qétim anglinip turidighan ezan awazidin bi'aram bolghan yü'en shikey esker ewetip meschitni taqitiwetken. Emma Uyghur mehellisi yenila saqlinip qalidu. Gomindang dewridiki istatiskilargha qarighanda, 1930 - yillarda sherqiy enfu kochisidiki musulmanlarning sani 108 tütün 795 jan bolghanliqi melum.

Yaponiye béyjingni ishghal qilghan 1930 - yillarning axirilirida xanbaliqtiki Uyghur mehellisining hayati qaytidin janlan'ghan. Onuma ependining tetqiqatigha qarighanda, 1938 - yili yaponiyeliklerning béyjingdiki Uyghur meschit jama'iti bilen bolghan alaqisi kücheygen. Shu yili yaponiyelik musulman komura fuji'o ependi béyjingdiki Uyghur meschitide sherqiy türkistan islam jumhuriyitining re'isi xojaniyaz hajining béyjinggha qéchip kelgen oghli ibrahim bilen birqanche qétim körüshken. Ibrahim uninggha altundin hel bérilgen "Qur'an kerim" bilen iparxanning süritini teqdim qilghan. Yene bir yaponiyelik musulman okada yoshi'o 1943 - yilidin 1945 - yiligha qeder bu meschitte ibrahimdin diniy sawaq alghan.

Xitayda kommunist hakimiyiti ornitilghandin kéyin, béyjingdiki uygur mehellisi zawalliqa yüz tutqan. 1960 - Yillarning axiri Uyghur mehellisidiki meschit qizil qoghdighuchilarning hujumigha uchrighan. Bu yerdiki Uyghurlarning eng axirqi ewladlirimu yézilargha köchüriwétilgen hemde millet teweliki tungganlargha qoshuwétilgen.

Doktor ömerqulning Uyghurlarning eng axirqi ikki esirlik tarixi heqqidiki qarashliri

Arslan tash teyyarlidi

Istanbul uniwérsitéti türkologiye tetqiqat institutining tarix bölüm oqutquchisi doktor ömer qul Uyghurlarning eng axirqi 160 yilliq tarixini qisqiche xulasilidi we bu jeryanda yaqupxan bedölet teripidin qurulghan qeshqeriye döliti, sherqiy türkistan islam jumhuriyiti we sherqiy türkistan jumhuriyiti qatarliq tarixta qurulghan üch musteqil dölet toghrisida toxtaldi.

Doktor ömer qul aldi bilen yaqupxan bedölet hakimiyiti toghrisida toxtilip mundaq dédi:

Yaqupxan bedölet qurghan döletning alahidiliki shuki, se'idiye milliy xanidanliqidin kéyin uzun muddet küresh qilish netijiside tünji bolup qurulghan musteqil bir dölet. Bu dölet eyni zamanda dunyaning eng küchliri döletliri hésablinidighan, rusiye we en'gliye teripidin musteqilliqi étirap qilin'ghan bir dölet. Yaqupxan bedölet osmanli dölitige elchi ewetken we bu elchi osmanli döliti teripidin istanbulda qobul qilin'ghan, kéyin yaqupxan bedölet hökümitini maddi we meniwi jehettin qollap quwwetligen shundaqla sherqiy türkistan'gha esker we herbiy eslihe ewetish arqiliq yardem qilghan. Sherqiy türkistanda jüme namizida osmanli xelipining namida xutbe oqutulghan we pul basturulghan. Osmanlidin nechche ming kilométr uzaqtiki bir yerde osmanli dölitige baghliq bir musteqil döletning otturigha chiqishi, u rayonlarning igilik hoquqini qolgha keltürüshke orun'ghan charliq rusiye we en'giliyining menpe'etlirige zét kelgen we 1877 - yili yaqupxan bedölet wapat bolghandin kéyin bu hakimiyet yene tartiwélin'ghan. 14 Yil mewjutluqini saqlap hakimiyet yürgüzgen musteqil bir dölet epsuslinarliq bilen aghdurulup tashlan'ghan.

Doktur ömer qul sözide 1884 - yildin 1911 - yilghiche bolghan ariliqtiki Uyghurlarning siyasi weziyiti toghrisida toxtilip mundaq dédi:

1878 - Yili zo zungtang isimlik bir xitay général sherqiy türkistanda qanliq qetli'am yürgüzüp sherqiy türkistanni ishghal qildi we xitay zéminigha qoshuwaldi. U tarix sherqiy türkistan tarixining dewr bölgüchi basquch jeryani we muhim tarixi. 1884 - Yili 11 - ayning 18 - küni xitay parlaménti qarar élip sherqiy türkistanni xitaygha baghlap 19 - ölkisi dep élan qilghan we ismini "shinjang" dégen isimgha özgertken. 1884 - Yili 11 - ayning 18 - küni sherqiy türkistan üchün qayghuluq bir kün, tarixqa dagh chüshken bir kün. 1911 - Yilghiche sherqiy türkistan xitaygha baghliq bolsimu u yerdiki xelq özlirini özliri idare qilghan bir weziyette mewjutluqini saqlap kelgen. 1911 - Yilimu muhim bir tarix. Chünki bu yili xitayda hakimiyet özgirish yüz bérip, manjular bashqurushidiki hakimiyet aghdurulup, xitay milletchiliridin terkip tapqan gomindang hakimiyitining bash kötürüshi bilen xitayda jumhuriyet élan qilin'ghan. Gomindang dewri 1949 - yilghiche dawam qilghan.

1911 - Yildin 1949 - yilighiche sherqiy türkistanliqlar ikki qétim musteqil hökümet qurghan. Emma u hökümetlerning ömri qisqa bolghan we sherqiy türkistan yene xitay waliyning idare qilishi bilen bashqurulghan. 1911 - Yildin 1928 - yilghiche sherqiy türkistan xelqi yang zéngshin isimlik xitayning diktaturluq bilen bashqurghan bir dewrni béshidin ötküzdi. Bu dewrge alaqidar otturigha qoyushqa tégishlik ikki muhim nuqta bar. Birinchisi:, 1917 - yildin 1927 - yilghiche sherqiy türkistanda héch qandaq bir insan hej perzni ada qilishqa ruxset qilinmighan we chet'ellerde seper qilish cheklen'gen. Ikkinchi nuqta bolsa, sherqiy türkistandin chet'ellerge chiqip oqush püttürgen we sherqiy türkistan'gha qaytqan milletperwer ziyaliylar teripidin échilghan mektepler pütünley taqiwétilgen. Yang zéngshin bu heqte yazghan merkizi hökümetke yollighan doklatida, sherqiy türkistandiki ayrimichiliq heriketlerning chet'ellerdin singip kirgen pikirler sewebidin otturigha chiqiwatqanliqini shuning üchün milletperwerlik we dini eqide toghrisida telim - terbiye bériliwatqan mekteplerni taqash kéreklikini, hej perzni ada qilish üchün bolsimu insanlarni chet'ellerge chiqishigha ruxset qilmasliq kéreklikini doklat qilghan. Yang zéngshin sherqiy türkistanda hakimiyitini muqimlashturush üchün eqilgha uyghun emes, insan qobul qilalmaydighan heriketlerni élip barghan. Yang zéngshin sherqiy türkistanning oxshimighan sheherlerde oxshimighan pullarni basturghan we pulning éqishini tizginligen. Chünki yang zéngshinning chüshenchiside, eger pulni kontrol astigha alalisa, küchlük bir musteqilliq heriketning otturigha chiqishni tosup qalghili bolidu dep qarighan. Shuning üchün pul we iqtisadni qattiq kontrol astigha élip insanlarning pul - mallirini zorawanliq bilen tartiwélip, xelqni namrat qaldurghan.

Doktor ömerqul sözide 1928 - yildin 1933 - yildiki Uyghurlarning azadliq heriketler toghrisida toxtilip mundaq dédi:

Yang zéngshin 1928 - yili süyiqestke uchrap öltürüldi. Uning ornigha jin shurén isimlik bir diktator hakimiyet béshigha keldi. 1931 - Yili jin shurénmu süyiqestke uchrap öltürüldi we 1931 - yili sherqiy türkistan azadliq herikiti bashlan'ghan bir dewr boldi. Qumulda xitay emeldarning bir Uyghur qizni xotunluqqa élishqa mejburlishi sewebidin kélip chiqqan qarshiliq heriket pütün xelqini oyghitip chong inqilabqa aylandi we sherqiy türkistan azadliqqa ériship we musteqil hökümet quruldi. Sherqiy türkistanning pütün sheherliride élip bérilghan azadliq heriketliri 1933 - yili qeshqerni merkez qilghan halda musteqil sherqiy türkistan islam jumhuriyitini élan qilishqa muweppeqiyet boldi. Bu hökümetning tashqi ishlar ministirliki, u dewrde türk dunyasning yalghuz musteqil döliti hésablan'ghan türkiye jumhuriyitige, "kök bayraqtin türk bayriqigha salam bolsun!" dégen söz bilen bashlan'ghan. Télégraf yollap sherqiy türksitan islam jumhuriyitining musteqil hökümet ikenlikini étirap qilishni telep qilghan. Télégrafta: "heqliq we yashash kürishimizde silerning maddi we meniwi yardiminglargha éhtiyajimiz bar" déyilgen, emma epsuslinarliq bilen türkiye jumhuriyiti telep qilin'ghan yardemni bérelmigen, chünki u dewrde türkiye öz mesililirini bir terep qilalmaywatqan bir weziyette iken.

Doktur ömer qul sözide mundaq dédi:

1933 - Yili qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti 1934 - yili xitay we ruslarning til biriktürüshi we hemkarlishishi bilen aghdurulghan emma sherqiy türkistanda bir hékmetlik söz bar, "her 3 yilda bir kichik heriket her 10 yilda chong bir heriket meydan'gha kélidu". Sherqiy türkistanliqlar tarix boyiche her qandaq weziyette we basquchta musteqilliqini arzu qilghan, asaretni özliri üchün bir zulum dep qarap kelgen bir millet. Sherqiy türkistan hökümiti 1934 - yili aghduruwétilgen kéyin sherqiy türkistanliqlarning musteqilliq iradini emelge ashurush we diktator emeldarlarning xata qilmishlirini bir terep qilish üchün qarshiliq heriketler dawam qildi, 1934 - yilidin 1937 - yilghiche sherqiy türkistanning jenubida musteqilliq heriketliri toxtimay dawam qildi. Emma sherqiy türkistan xelqi 1934 - yilidin 1944 - yilghiche 10 yil boyiche, sherqiy türkistanni ach qalghan börige oxshash sümürgen jallat shéng shisey dewrni béshidin ötküzdi. Bu dewrde sherqiy türkistan, tarixigha dagh chüshken bir dewrni yashidi. Shing shisey sherqiy türkistandin ayrilip ketken waqitta altun we qash téshi qachilan'ghan 14 yük mashinini birge élip ketken, bular heqiqi bir weqe.

Doktur ömer qul sözide yene 1933 - yildin 1943 - yilghiche bolghan ariliqitiki Uyghurlarning weziyiti we élip barghan küreshliri toghrisida toxtaldi we Uyghurlar chet'el küchlerning siyasi tesiri sewebidin musteqil bolalmighanliqini ipadilep mundaq dédi:,

1933 - Yildin 1943 - yilghiche shéng shisey ruslarning qorchiqi we yalaqchisi bolup turup sherqiy türkistanni bashqurghan. Dunyaning bashqa bir yéride yüz bergen weqe we hadisiler sherqiy türkistanni tesirge uchratti. Shéng shisey sowit ittipaqining qorchiqi bolup sherqiy türkistanni bashquruwatqan dewrde karpatlarda sowétler gérmanlargha qarshi meghlup bolidu, buningdin endishe qilghan shéng shisey, sowéttin yüz örüp xitay merkizi hökümetke yélinish siyasiti yürgüzgen. 1941 - Yili osman batur bashlighan azadliq heriketni 1942 - yilning otturilirighiche qollimighan sowét - ruslar, shéng shisey ulardin yüz örüp merkizi xitaygha baghlinishi bilen öz menpe'etlirini közde tutup sherqiy türkistandiki azadliq heriketlerni qollashni qarar alghan shuning bilen 1944 - yili 150 yilliq jeryanida üchinchi qétimliq musteqil döletning qurulghanliqi élan qilin'ghan. Dunyaning bashqa yerliride yüz bergen urush we weqeler sherqiy türkistanni tesirge uchratti. 1945 - Yili 2 - dunya urushi ayaghlashqan kéyin, dunyaning shekillinishi we teqsim qilinishini öz ichige alghan yalta shertnamisi imza qilindi. Yalta élin'ghan qararlar sherqiy türkistanning mustemlike bolup qélishtin ibaret teqdirini belgiligen. Sowit - rusiye yalta yighinida, mungghulistanning musteqilliqini xitay étirap qilsa, biz sherqiy türkistandiki musteqilliq heriketlerge yardem bermeymiz dep shert qoyghan.

Doktur ömer qul sözide yene 1944 - yili qurulghan sherqiy türksitan jumhuriyiti 11 maddiliq bétimge imza qilish bilen yoq qilin'ghanliqini ipadilep mundaq dédi:

Gerche sherqiy türksitan jumhuriyiti 1944 - yildin 1949 - yilghiche mewjutluqini saqlap qalghan bolsimu 1946 - yili hökümet wekilliri bilen xitay emeldarliri otturisida muzakire arqiliq sülhi tüzülgen we 11 bétimliq kélishim dep tarixqa yézilghan kélishimning imza qilinishi bilen sherqiy türkistan jumhuriyiti yoq qilin'ghan. Sherqiy türkistanda azadliq heriketliri qisqa waqit ichide ikki qétim azadliqini qoligha élip musteqil hökümet qurghan bolsimu 1945 - yili merkizi xitayda gomindang hakimiyiti bilen mawzédung bashchiliqidiki xitay kommunist guruhi otturisida hakimiyet talishish urushi bolghan idi. 1948 - Yili gomindang hakimiyitini aghduralighan xitay kommunist guruhi xitayda hakimiyetni qolgha aldi, bu dewrde sherqiy türkistanliqlar bir qarar élish kérek idi. Milletperwer, wetenperwer qarashtiki kishiler, sherqiy türkistanda qélip kommunistlargha qarshi küresh qilish kérekmu yaki weten üchün wetendin ayrilaylimu? dégen so'allarni muzakire qilish arqiliq uzun bes - munazire netijiside xitay kommunist hakimiyetke qarshi küresh qilishqa küchining yetmeydighanliqini, chet'elge chiqip ketmigen teqdirde hayatining xewp ichide qalidighanliqini yaki xitayning qarangghu türmilirige qamilidighanliqini chüshinip yetken we wetendin ayrilish, chet'elge hijret qilishqa mejbur bolghan. Muhemmed imin bughra we eysa yüsüp aliptékinning bashchiliqidiki karwan keshmir hindistan'gha kelgendin kéyin türkiye, hindistan, misir we se'udi erebistandin panahliq telep qilghan bularning héch biridin jawab kelmigendin kéyin türkiye jumhuriyiti ministirlar ichki kabinéti, 1952 - yili alghan qarari bilen sherqiy türkistanliq muhajirlarning türkiyige yerlishishini qobul qilghan. Sherqiy türkistanliq muhajirlardin teshkillen'gen bir karwan 1949 - yili tarixtiki eng échinishliq hijret weqelerni béshidin ötküzgen we 1952 - yili 9 - ayda istanbulgha kélip yerleshken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet