"тарих вә бүгүн" ( 2012 - йили, 7 - өктәбир )

"тарих вә бүгүн" сәһипимизниң бу йәкшәнбилик қисмида өткән әсирниң 30 - 40 - 50 - йиллиридики уйғур елиниң сиясий һаятиға аит тарихий мәлуматлардин түркийә тарихчиси доктор өмәрқулниң түркийә архиплири асасида елип барған тәтқиқатлири, туңган 36 - дивизийисиниң хотәнгә һөкүмранлиқ қилишиниң алди - кәйнидики вәқәләр шуниңдәк 1962 - йилидики көч - көчниң әһвали вә башқа мәлуматларни диққитиңларға тәқдим қилимиз.
Мухбиримиз үмидвар
2012-10-07
Share


Уйғур тарихий архиплири тәтқиқати һәққидә сөһбәт

Әркин тарим "тарих вә бүгүн" сәһиписи үчүн тәйярлиди

Йеқинқи йиллардин буян, түркийидә уйғур тарихи һәққидики тәтқиқатлар чоңқурлашмақта. Болупму, уйғур йеқинқи заман тарихи һәққидә көп санда магистир вә докторлуқ диссертатсийилири йезилғандин башқа, бәзи тарихчилар уйғур архиплиридин пайдилинип, йеқинқи заман тарихини язмақта. Булардин бири истанбул университети тарих оқутқучиси өмәр қул әпәнди. У, иса йүсүп алптекин, осман батур вә 1933 вә 1944 - йили қурулған икки җумһурийәт һәққидики архиплардин пайдилинип, түрк тилида көп санда мақалә вә китап елан қилди. Буларниң ичидә муһим болғини үч томлуқ "әсир шәрқий түркистан үчүн әйса йүсүп алптекинниң күрәш әслимилири". Биз бүгүнки тарих вә бүгүн программимизда, доктор өмәр қул әпәнди билән уйғур тарихий архиплири һәққидә сөһбәт елип бардуқ. У алди билән, өзиниң бу һәқтә елип барған тәтқиқатлири һәққидә мәлумат берип мундақ деди:

"мән, шәрқий түркистан тоғрисида, йәни осман батур һәққидә докторлуқ дессиртатсийәмни йезишқа башлиғанда бу һәқтики тәтқиқатларниң толиму кәм икәнликини байқидим. Шуниң билән 1949 - йили хитай компартийиси шәрқий түркистанни бесивалғандин кейин түркийигә қечип чиққан шәрқий түркистанлиқлар билән алақилаштим вә улар арқилиқ әң ишәнчилик мәнбәләргә еришишкә тириштим. Мән бу җәрянда рәһмәтлик иса йүсүп алптекин, оғли әркин алптекин вә рәһмәтлик арслан алптекин билән көрүшүп у тарихий мәнбәләрдин пайдилиниш пайдиланмаслиқимни соридим. Улар қолида бар пүтүн материялларни маңа сунди."

Өмәр қул әпәнди бу материялларниң ичидә уйғурларниң йеқинқи заман тарихи һәққидә наһайти муһим материялларниң барлиқини оттуриға қоюп мундақ деди:

"архиптин пайдилиниш җәрянида қиммәтлик һөҗҗәтләрни байқидим. Техи ашкариланмиған нурғун мәлуматларни байқидим. Мәсилән, мениң диққитимни тартқан мәсилә, 1954 - йили әрәбистанда ечилған қурултай һәққидики материял болди. Бу чәтәлдә ечилған шәрқий түркистанниң тунҗи қурултайи һесаблиниду. Һәтта бу материялларниң ичидә әса йүсүп алптекинниң сәуди әрәбистанда ианә топлап, кәшмирдә, ширнагарда яшаватқан уйғурларға әвәткән пул тизимликиму бар иди. Мәсилән, 1949 - йили уйғурларниң көч - көч терагидийисини аңлатқан көп санда күндилик хатириләр бар иди. Муһәммәд имин буғраниң әса йүсүп алптекингә язған хәт чәклири бар. Иса йүсүп алптекинниң аяли патимә ханимниң әса йүсүп алптекингә язған хетидә, шәрқий түркистанниң у вақтидики вәзийити толиму тәпсилий тәсвириләнгән. Мән иса йүсүп алптекинниң әслимилиридин шуни билдимки, иса йүсүп алптекин шәрқий түркистандин қечип чиққан чағда нурғун материялларни елип кәшмиргә чиққан болсиму, чегирида бу материялларни хитай компартийәсиниң қолиға чүшүп кәтмисун үчүн уларниң һәммисини көйдүривәткән икән. Әгәр у материяллар сақ саламәт түркийигә елип келингән болса нурғун тарихий вәқәләр ениқлинип чиққан болатти. Түркийидики архипларниң көпи нәшир қилинди. Әмма һиндистан, русийә, тәйвән вә хитайдики нурғун материяллар техи нәшир қилинмиди. Буларму тәтқиқ қилиниши керәк."

Өмәр қул әпәнди 1954 - йили әрәбистанда чақирилған уйғур қурултийида мақулланған қарарлар һәққидә мәлумат берип мунуларни ейтти:

"мән бу қурултайниң қарарлирини нәшир қилдурдум. Тәйвән һөкүмити у вақитларда чәтәлдики шәрқий түркистан тәшкилатлири билән алақә орнитишқа тиришиду. Тәйвән һөкүмити уйғурларға хитай компартийисигә қарши бирликтә күрәш қилиш тәклипини бәргән. Бу тәклипкә асасән, сәуди әрәбистандики шәрқий түркистан қурултийида мундақ бир қарарнамә мақулланған. Улар қарарида, биз комунист хитайға қариши күрәш қилип, комунистларни ағдуруп ташлисақ, бизгә әркинликимизни берәмсиләр? дегән соални оттуриға қойған. Бу қурултай йәнә тәйвән һөкүмити билән бу һәқтә музакирә елип бериш үчүн муһәммәт имин буғра билән әйса йүсүп алптекинни вәкил қилип сайлиған. Чәтәлдики пүтүн уйғурлар муһәммәд имин буғра билән иса йүсүп алптекинниң тәйвән һөкүмити билән қилған музакирисини етирап қилидиғанлиқини билдүрүшкән. Бу қурултайда йәнә шәрқий түркистан дәвасини ахбарат васитилиридин пайдилинип, дуня җамаәтчиликигә қандақ қилип аңлитиш һәққидә музакирә қилинған. Әпсуски, уйғурларниң бу тәлипигә тәйвән һөкүмити ениқ җаваб бәрмәй, алди билән комунист хитайни ағдуруп ташлайли андин бу һәқтә музакирилишәйли, дегән. Шуниң билән бу көрүшмә үзүлүп қалған. Бу қурултай тунҗи қурултай болуш сүпити билән шәрқий түркистанниң күрәш тарихида муһим тарихий орунға игә."

Өмәр қул әпәнди, иккинҗи нөвәтлик уйғур қурултийиниң 1992 - йили истанбулда чақирилғанлиқини баян қилип мундақ деди:

Чәтәлдики уйғурларниң көпи 1992 - йили истанбулда ечилған қурултайни уйғурларниң тунҗи қурултайи һесаблайду. Әслидә архиплар бизгә бу қурултайниң иккинҗи қетимлиқ қурултай икәнликини көрситип бериду.

Истанбул университети тарих факултети оқутқучиси доктор өмәр қул әпәнди өз тарихини билмигән бир милләтниң кәлгүсини бәлгилийәлмәйдиғанлиқини баян қилип мундақ деди:

"даңлиқ тарихчилар, пәйласоплар, бир милләт өз тарихини билмисә, алға басалмайду, дегән. Бурунқи хаталардин савақ елиш үчүн, тарихни яхши билиш лазим. Әпсуски, уйғур һәқиқий тарихи һәққидики тәтқиқатлар асасән дегүдәк ғәрблик тәтқиқатчилар тәрипидин қилиниватиду. Кейинки йилларда чәтәлдики уйғур зиялилйириму өз тарихини йезишқа башлиди. Буниң әһмийити зор. Уйғурлар келәчәктә немә қилишини өтмүштә яратқан тарихлирини билип туруп бәлгилисә андин ғәлбә қилалайду. Кейинки йилларда чәтәлдә башқа тилларда нәшир қилинған уйғур тарихи һәққидики китапларни уйғурчиға тәрҗимә қилип уйғурлар оқурмәнләргә сунуш керәк."

Туңган 36 - дивизийәси вә аталмиш "туңганистан" ниң баш - ахири

Қутлан "тарих вә бүгүн" сәһиписи үчүн тәйярлиди

Гәнсу, чиңхәй вә ниңшиядики булаңчи туңганлардин тәшкилләнгән ма җуңйиң қоманданлиқидики туңган қошуни 1920 - йилларниң ахирида чиңхәйдики чоң милитарист ма буфаң тәрипидин тармар қилиниду. Буниң билән ма җуңйиң чиқиш йоли тепиш үчүн өзини җяң җешиниң қойниға атиду. Гоминдаң һөкүмити ма җуңйинңниң туңган қошунидин пайдиллиниш үчүн уларға 36 - дивизийә намини бериду. Шундин башлап маҗуңйиң йәнә хитайниң ғәрбий - шималидики туңганлар районида қайта баш көтүрүшкә башлайду.

1931 - Йили қумул тағлирида уйғур хәлқиниң зулумға қарши инқилаби партлап, узақ өтмәйла униң от - ялқуни пүткүл уйғур елигә тутушиду. Инқилабниң дәсләпки мәзгиллиридә қозилаңчиларниң оқ - дора вә һәрбий тактика җәһәтләрдики қийинчилиқлири түпәйли өзлири билән диндаш болған ма җуңйиңниң туңган қошунидин ярдәм сорашқа мәҗбур болиду. Бу иш чиқиш йоли издәп йүргән ма җуңйиңға йеңи пурсәт ата қилиду. Шундин башлап қәлбигә сиясий қара нийәт пүккән ма җуңйиң уйғур елиниң җәнуб - шималида қуюндәк қутрап, уйғур хәлқиниң 1930 - йиллардики миллий қутулуш инқилаблириға мөлчәрлигүсиз зиянларни салди. У хоҗанияз һаҗи башлиқ уйғур қозғилаңчилириниң йетәкчилиригә өзиниң уйғурлар билән бирлишип җин шурен, шең шисәй қатарлиқ хитай милитаристлирини йоқутидиғанлиқини, андин уйғур елини база қилип совет иттипақиға һуҗум қилидиғанлиқини ахирида чеграсини таки һәрәмгичә туташтуруп бүйүк бир мусулманлар дөлити қурмақчи икәнлики һәққидә по атса, хитай даирилиригә өзиниң гоминдаң һөкүмити етирап қилған 36 - дивизийәниң қомандани икәнликини, бөлгүнчи күчләрни йоқутуп һәрвақит хитайниң бирликини қоғадайдиғанлиқи һәққидә лап уриду.

Ма җуңйиңниң қара нийити вә қувлуқ - шумлуқлирини йәткичә һес қилған уйғур қозғилаңчилири узақ өтмәйла униңдин айрилип чиқиду. 1934 - Йили январда ма җуңйңниң үрүмчигә қилған шиддәтлик һуҗуми чегридин йошурун киргән совет қизил армийәсиниң күчи билән тармар қилиниду. Мәғлубийәтлик тәқдиргә йүз тутқан маҗуңйиң қалдуқ қошунини башлап уйғур елиниң җәнубиға чекиниду һәмдә барғанла йеридә уйғур қозғилаңчи қошунлириға от ечип, бигунаһ хәлқни қирғин қилиду. Совет қизил армийәси билән шең шисәй қошунлириниң тап бесип қилған һуқумлирида җәнубтиму пут дәссәп туралмиған маҗуңйиң амалсиз 1934 - йилиниң июн айлирида бирқанчә йеқин адәмлири билән қәшқәрдин йошурунчә айрилип совет иттипақиға чиқип кетиду. Униң қалдуқ қошунлири ма хусәнниң қоманданлиқида хотәнгә йөткилиду. Шуниң билән қағилиқни пасил қилған һалда шәрқтә таки чарқилиққичә созулған хотән райони ма хусән қоманданлиқидики туңган қошунлириниң контруллиқиға, җәнубта йәркән, қәшқәрдин тартип пүткүл уйғур елиниң шималий вә шәрқий районлири шең шисәйниң башқурушиға өтиду.

Ма җуңйиң немә үчүн өзини тармар кәлтүргән совет иттипақиға кетишни талливалди? айрупилан вә танкиларниң һимайиси билән нәччә миң адәмдин тәшкилләнгән совет иттипақиниң моторлашқан қизил армийиси қәшқәргичә қоғлап кәлгән туруқлуқ немә үчүн туңган қошунлирини толуқ йоқатмай уларни хотән бостанлиқиға йеңи хоҗайин қилп қойиду? уйғурларниң миллий инқилаби вә дөләт қуруш арзусиға қарши чиқип шең шисәйдәк милитаристни йөләп турғузған советләр иттипақи йәнә немә үчүн хотәндә ма хусәнниң туңган қошунлирини сақлап қалди?

Уйғур елиниң 1930 - йиллардики мурәккәп сиясий вәзийитигә четилидиған йоқуриқи бир қатар сирлар тарихниң җаваб беришини күтүп турмақта.

1934 - Йили яз билән күзниң арилиқида сирлиқ келишимләр бойичә хотәнгә сүрүлгән туңган 36 - дивизийәси ма хусәнниң қоманданлиқида тәклимаканниң җәнубий гирвикидики бир парчә земинда өзлириниң һәрбий диктатурлуқ түзүмидики реҗимини турғузди. 1934 - Йили күздин 1937 - йили күзгичә туңган қошунлириниң һәрбий күчигә тайинип хотән бостанлиқида мәвҗут болуп турған махусәнниң һәрбий һакимийити ғәрб мәнбәлиридә "туңганистан", "туңганийә" вә "туңган җумһурийити" дегәндәк намлар билән аталди. Өз дәвридә ма хусән һөкүмранлиқидики хотәнни зиярәт қилған чәтәлликләрдин әнгилийәлик гиллет, филчнер, майларт, петер флемиң, германйиәлик һессиг вә америкилиқ әһмәд камал қатарлиқлар уйғур елиниң җәнубидики бу пәвқуладдә һәрбий реҗим һәққидә хатириләр қалдурди. Ваһаләнки, хитай мәнбәлири билән совет иттипақиниң бу һәқтики мәхпий архиплири техи ашкара болмиғачқа аталмиш "туңганистан"ниң оттуриға чиқишидики сирлар йәнила дуня җамаәтчиликигә қараңғу һаләттә турмақта.

Уйғур елиниң һазирқи заман тарихиға даир бәзи тарихий материяллардин мәлум болушичә сталин вә советләр иттипақиниң ма хусән қоманданлиқидики туңган қошунлирини хотәндә сақлап қелишида мундақ үч хил сәвәбниң болуши пәрәз қилинмақта. Биринчидин, сталин гәрчә шең шисәйни йөләп уйғур елиниң тәхтигә чиқарған вә советкә майил вәзийәтни һасил қилған болсиму, әмма өз дәвридә японийәдә һәрбий университет пүттүргән шең шисәйдин йәнила хатирҗәм болалмиған. Навада шиң шесәй сталиндин йүз өрүп гоминдаң тәрәпкә маһил болуш еһтемали көрүлсә ма хусәнниң хотәндики туңган армийәсини ишқа селип тақабил туруш пилани болған. Иккинчидин, хоҗанияз һаҗиниң уйғур қошунлири мәһмут муһитиниң қоманданлиқида "уйғур атлиқ әскәрләр 6 - дивизийәси"нами билән қайта рәтлинип қәшқәрдә туруватқан болғачқа буниңдин шең шисәйму, совет иттипақиму хатирҗәм әмәс иди. Шу сәвәптин әгәр мәһмут муһити қайта қозғилаң қилип қалса хотәндики ма хусән қисимлири арқилиқ тақабил турмақчи болған. Үчинчидин, әгәр японийә армийиси ләнҗодин өтүп уйғур елигә кириш еһтемали көрүлсә ма хусән қошунлирини японға қарши урушқа салмақчи болған.

Мәйли қандақла нуқтидин болмисун, советләр иттипақи өзиниң арқа һойлиси болған уйғур елида өзиниң тәсир даирисини сақлап қелиш үчүн васитә таллимай тәдбир алған. Өз дәвридә "дунядики езилгән милләтләрниң миллий азатлиқ күрүшлиригә ярдәм қилимиз" дәп җар салған совет иттипақиниң шең шисәйдәк җаллатни уйғур елиниң һөкүмранлиқ орниға йөләп турғузуши, қәшқәрдә қурулған "шәрқий түркистан ислам җумһурийити" ни пилан билән йоқутуши, хоҗанияз һаҗи башлиқ уйғур қозғилаңчилириға чирайлиқ вәдиләрни берип алдиши ахирида уларни шең шисәйниң қоли билән бир - бирләп өлтүрүши шуниңдәк ма хусәндәк бир бандитни хотән хәлқиниң шиллисиға нәччә йиллап миндүрүп қоюштәк бир қатар тарихий реаллиқлар йоқуриқи пәрәзләрниң асассиз әмәсликини көрсәтмәктә.

Махусәнниң хотәндики һәрбий һакимийити қандақ һакимийәт? у қандақ қилип аһалисиниң 99 пирсәнттин көпрәкини йәрлик уйғурлар тәшкил қилидиған хотән бостанлиқини бир дивизийә туңган әскәрлири билән тутуп туралиди?

Өз дәвридә хотәнни зиярәт қилған чәтәлликләрниң мәлуматлириға қариғанда, ма хусәнниң хотәндики һакимийити типик һәрбий диктатурлуқ характерини алған. Униң қол астида 10 миңдин 15 миңғичә әскәр бар болуп асаслиқ қисми туңганлардин, қалған қисми йәрлик уйғурларни мәҗбурий әскәрликкә тутуш билән тәшкилләнгән. Тәхминән 80 пирсәт әскәрлири қураллиқ, қалғанлири йәрлик аддий қураллар билән қуралланған икән. Һәрбий тәминатини пүтүнләй хотән хәлқини булаш - талаш һәмдә мәҗбурий алваң - селиқ селиш арқилиқ һәл қилған. Ма хусән дәсләпки йилларда совет иттипақида "гөрү" һесабида тутуп турулуватқан ма җуңйиңдин көрсәтмә елип турған. Кейинчә ма җуңйиңниң хәт вә телеграмма арқилиқ әвәткән пәрманлириға писәнт қилмай өз алдиға иш көргән. Туңганларниң һәрбий күчкә тайинип хотәндә тиклигән бу һакимийитини қандақ намда атиғанлиқи һәққидә ениқ мәлуматлар кәмчил. Амма ма хусәнниң йошурун һалда нәнҗиңдики гоминдаң һөкүмити биләнму алақиларда болғанлиқи, өз әскәрлирини йәнила "36 - дивизийә" нами билән атиғанлиқи мәлум. Әмма өз дәвридә ма җуңйиң көңлигә пүккән сиясий қаранийәтниң йошурун һалда ма хусәндиму көрүлгәнлики мәлум. Әһмәд камал өзиниң "тәбәссүм йүткән земин" намлиқ китабида 1935 - йилиниң яз пәслидә ма хусәнниң өзини хотән валий мәһкимисиниң йәр астиға җайлашқан хәзинисигә башлап киргәнликини, у йәрдә бирнәччә һарва тошқудәк алтун - көмүш вә қиммәт баһалиқ җаваһиратларниң барлиқини, ма хусәнниң бу байлиқларға америкидин илғар қураллар сетивелип, аввал уйғур елини ишғал қилмақчи болғанлиқини, андин совет иттипақиға һуҗум қилип һәрәмгичә созулған күчлүк бир мусулманлар дөлити қуруш пилани барлиқи һәққидә мәлуматлар бериду.

1937 - Йилниң апрел ейида мәһмут муһитиниң чәтәлгә чиқип кетиши уйғур елиниң җәнубидики вәзийәтни пүтүнләй өзгәртиветиду. Вәзийәтни хата мөлчәрлигән ма хусән мәһмут муһитиниң қалдуқ қисимлири билән бирлишип шең шисәйгә қарши җаза йүрүши қозғайду. Совет иттипақи буниңға тақәт қилип туралмай торғат еғизи арқилиқ пүтүнләй машинилашқан қизил армийә әскәрлирини киргүзиду. Айрупилан, танка вә зәмбирәкләр билән қуралланған совет қизил армийиси ма хусәнниң туңган қисимлирини қисқа муддәт ичидә толуқ тармар қилиду. Шу йили күздә ма хусән хотән хәлқидин булап - талиған алтун - күмүшлирини елип һиндистанға қачиду. Униң қалдуқ әскәрлири совет армийисиниң из бесип қилған һуҗумлирида битчит болуп толуқ йоқутилиду. Шундақ қилип хотән хәлқини үч йиллап қан йиғлатқан ма хусәнниң һәрбий һөкүмранлиқи ахирлишиду. 1934 - Йилидин 1937 - йилиғичә уйғур елиниң җәнубий бөликидә сирлиқ йосунда оттуриға чиққан аталмиш "туңганистан" му шуниң билән бәрбат болиду.

1962 - Йилидики уйғур көч - көч һәрикитиниң 50 йиллиқи

Қутлуқ "тарих вә бүгүн" сәһиписи үчүн тәйярлиди

Бу йил уйғурларниң 1962 - йили кәң көләмдә сабиқ совет иттипақиға көчүп чиққанлиқиға сақ 50 йил тошти.Биз бу мунасивәт билән әйни йилларда йүз бәргән вәқә һәққидә һазирғичә хитай мәтбуатлрида вә чәтәл ахбаратлирида тарқитилған, нәшир қилинған материялларға асасән, уйғурлар тарихидики бу муһим вәқә һәққидә тәһлил вә муһакимиләрни тонуштуримиз вә бир қисим тәтқиқатчилар билән сөһбәтләрни елип баримиз.

Әнглийилик кристейин тайлер өзиниң "тинҗимас уйғур дияри" намлиқ әсиридә 1962 - йилидики уйғур елидә йүз бәргән көч - көч һәрикити тоғрисида тохтилип мундақ дәйду:

"хитайдики чоң сәкрәп илгириләш вә ачарчилиқ апити түпәйли келип чиққан қалаймиқанчилиқлар 1961 - йили мав зедоңни чекинишкә мәҗбурлиди. Хитайниң һәммә йеридә, болупму аталмиш шинҗаңда аз санлиқ милләтләргә болған бесим йениклитилди. Чәтәллик милләтләрниң халиса уйғур елидин айрилса болидиғанлиқи һәққидә қанун елан қилинди. Тәхминән миңдәк уйғур чәтәл пуқраси болушқа қизиқтурулуп, арқа - арқидин чиқип кәтти. Нурғуни афғанистанға, бу йәрдин пакистанға яки техиму йирақларға кәтти. Кейин 1962 - йили һазирқи замандики топ - топ болуп сиртқа көчүш долқуни болди. Бәзи материялларда тәхминән йерим милйонға йеқин уйғур,қазақ вә һәтта хитай көчмәнләрму, советпәрәс дәп қамилиштин қорққанлиқи үчүн өй - ваһ вә мал - мүлүклирини ташлап ғәрбий шималдики чегридин совет иттипақиға чиқип кәткән,400 миң мо йәрни ақ ташлап қойған".

У баянлирин давамлаштуруп йәнә мундақ дәйду:

"булар хитай - совет мунасивитиниң бузулушиниң йәнә бир сәвәби икән. Оттуз йилдин көпрәк вақиттин кейин хитай компартийиси вәқәни баян қилип, шу вақиттики көчүштә пәқәтла 60 миң кишиниң совет радио тәшвиқатидики яхши турмуш шараити яритип бериш вәдисигә алдинип чиқип кәткәнликини ейтиду. Ейтишларға қариғанда, совет иттипақиниң ғулҗидики муавин консули тарбағатайға қатнап йүрүп, совет тәрәптә уруқ - туғқанлири бар 6 миң қазаққа туғут кинишкиси вә олтурақлишишқа рухсәт қилиш гуваһнамиси тарқатқан. Април ейидила коллектип игиликидики деһқанчилиқ мәйданидики ишчилар чегридин чиқишқа башлиди. Кейинки айда хитай һөкүмити чегрини тақиған чағда ғулҗида қалаймиқанчилиқ чиқти. Бу шәһәрлик аптобус бекитидә қорғас чегрисиға бериш үчүн қатнаш сақлап турған йолучилардин башланди. Хәвәрдә дейилишичә, бу қалаймиқанчилиқ туғдурғучилар аптобус бекитигә зиян салған, йиғин бинаси вә партком ишхансиға бесип кирип әшяларни вәйран қилған. Қораллиқ сақчиларниң қоралини тартивелип,<шәрқий түркистан бизгә тәвә!>,<хитайлар туприқимизни ишғал қиливалди!>,<компартийә йоқалсун!>,<хитайларни йоқитайли!> дегәндәк шоарларни товлиған. Башқа хәвәрләрдә дейилишичә, бир - икки йүз киши өлтүрүлгән. Көчүш долқуни техиму әвҗигә чиққан".

У, бу һәқтики баянини мундақ ахирлаштуриду:"341 миң 500 нәпәр хитайниң һәрбий әскәрлириниң келиши билән чегра мудапиәси күчәйтилгән. Улар дөләт игиликидики 58 деһқанчилиқ мәйдани болуп шәкилләнгән.1963 - Йили қиста - қистаң шаңхәйдин 100 миң нәпәр яш уйғур елигә әвәтилгән".

Хитай шинхуа агентлиқиниң әйни йиллардики ғәрбий шималда мухбирлиқ вәзиписини өтигән вә кейин шинхуа агентлиқиниң баш муһәррири болған җяңлулоңниң "мав зедоң дәвирдики чоң сәкрәп илгириләш вә хитайдики ачарчилиқ" намлиқ әсириниң япончә нәширидә 1962 - йилидики көч - көчтә ғулҗиниң өзидинла ачарчилиқ сәвәбидин 60 миң кишиниң барлиқ һойла - арамлирини ташлап қоюп, совет иттипақиға чиқип кәткәнликини баян қилиду.

Шаңхәй фудән университетиниң сабиқ профессори ваңлиң өзиниң "шинҗаңдики әслимилирим" дегән китабида, өзиниң 1962 - йили үрүмчидики һәрбий баш қоманданлиқ шитабида тәшвиқат вәзиписи өтигәнликини баян қилип,1962 - йили пәқәтла чөчәкниң өзидинла 20 миң кишиниң совет иттипақиға көчүп кәткәнликини,шу қетимқи вәқә түпәйлидин һөкүмәт чөчәк айродромини дәрһал тақиғанлиқини вә әйни йиллардики уйғур лүтчүкләрдин таһир,давут исимлик икки лүтчүкниң айропилан һәйдәш салаһийтидин қалдурулғанлиқини йәни хитай һөкүмитиниң уларниң айропилан һәйдәп совет иттипақиға қечип кетишидин әнсиригәнликини баян қилиду.

Биз уйғурларниң 1962 - йилидики совет иттипақиға көчүш һәрикити тоғрисида һазир японийидә хизмәт қиливатқан уйғур мутәхәсисләрдин доктор турмуһәммәт һашим билән сөһбәт елип бардуқ.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт