Tarix we bügün (18 - noyabir)

1944 - Yili, 12 - noyabirda ghuljida sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghandin kéyin, mezkur jumhuriyet künsayin küchiyip, barghanséri takamulliship, dölet bayriqi, dölet belgisi, muntizim armiyisi, her derijilik dölet apparati, iqtisadiy, pul - mu'amile we baj shuningdek medeniy - ma'arip qatarliq her saheler boyiche sistémiliq döletchilik tüzülmisige ige boldi.
Muxbirimiz ümidwar
2012-11-18
Share


Ilgiri - kéyin 26 nahiyini azad qilip, özining bashqurush da'irisige kirgüzdi. Milliy armiye üch front boyiche jeng qilip, shimaldiki ili, chöchek, altay wilayetlirini toluq azad qildi. Aqsu teweside bay we konasher nahiyilirini azad qildi. Qeshqer teweside tashqorghan, qaghiliq, qatarliq nahiyiler hemde yerkent we qeshqerning etrapidiki yézilarghiche kontrolluq astigha aldi. Biraq, 1945 - yili, 8 - ayda ikkinchi dunya urushining axirlishishi bilen dunya weziyiti hem xitay weziyiti özgerdi, ittipaqchi döletler arisida yéngi sürkilish we ixtilaplar meydan'gha chiqti. Mana mushundaq weziyet astida öz menpe'etlirini qoghdashni birinchi orun'gha qoyghan sowét ittipaqi hökümiti milliy azadliq inqilabni qollashtin toxtap, sherqiy türkistan jumhuriyitining urush qilishini tosup, uni xitay jumhuriyiti hökümiti bilen söhbetlishishke qistidi. Netijide 8 ayliq söhbettin kéyin tinchliq weziyiti shekillendi. Buning bilen sowét ittipaqining Uyghur siyasiti uning xitay siyasiti we gherb siyasitige mas qedemde yéngi bir basquchqa kirdi.

Melumki, 1946 - yili, sherqiy türkistan jumhuriyiti bilen jungxu'a min'go merkiziy hökümiti arisida tüzülgen " 11 maddiliq tinchliq bitim" ning rohi boyiche birleshme hökümet qurulup, 1 - iyul küni mezkur hökümet resmiy ishqa kirishkenliki jakarlandi. Netijide Uyghurlarni asas qilghan yerlik millet wekilliri bilen xitay merkiziy hökümitining wekilliridin teyinlen'gen birleshme hökümet apparati shekillinip, birleshme hökümet bir yilgha yéqin waqit murekkep siyasiy küreshler ichide mewjut bolup turush basquchigha kirdi.

Bu jeryandiki mesililer, bolupmu sowét ittipaqining xitay we hem Uyghur siyasiti muhim bir témidur. Bu mesile boyiche rusiye alimliri sowét mexpiy arxip matériyalliri asasida öz qarashlirini otturigha qoydi. Proféssor barminning tetqiqati özgiche bolup, u bu heqte köp izdendi. Undaqta 1946 - 1947 - yilliridiki sowétler ittipaqining Uyghur siyasiti qandaq boldi? ümidwarning melumatlirini anglang.

1933 We 1944 - yilliri 12 - noyabir künliri tarixta ikki qétim sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan xatire künidur. Bu weqelerde hazirqi zaman Uyghur ziyaliyliri, meripetwerliri, diniy alimliri we zatliri shuningdek ilghar pikirlik tijaretchi hem yurt mötiwerliri aktip rol oynighan idi. Bu ikki jumhuriyet Uyghurlarning her xil qatlimining jümlidin diniy we milliy idiyilirining bir gewdige aylinishi netijiside emelge ashqan idi.

Ötken esirning 30 - yillirida muhitilar a'ilisi Uyghur xelqining tarixida pidakarliq we ülgilik rol oynidi. Turpanning bay a'ililiridin biri hésablan'ghan muhitilar a'ilisi, yene aka - uka muhitilar - mexsut muhiti, muhsul muhiti, mexmut muhiti we bashqilarning oynighan roli, tapqan mal - dunyasini hetta qimmetlik hayatini millet yoligha teqdim qilish rohi shuningdek körsetken pidakarliqliri Uyghur xelqining yuqiri hörmitige we qedirlishige érishti.

Muhitilar a'ilisi qandaq a'ile idi? ular kimler? ular némilerni qildi? mana bu témilar heqqide qutlan'gha diqqet bergeysiler.

Muhitilar a'ilisining ot yürek oghlanliri we ularning kéyinki teqdiri

Qutlan programmisi

20 - Esirning bashliridiki Uyghur xelqining milliy oyghinish herikiti dawamida turpan we atushtiki ikki meshhur a'ile we ularning ot yürek oghlanliri intayin muhim rollarni oynidi. Muhitilar a'ilisi ene shularning ichidiki nam - atiqi elge tonulghan a'ililerning biridur.

19 - Esirning axiriqi mezgilliride turpan astanide özining halal emgiki bilen ronaq tépishqa bashlighan muhit hajining a'iliside arqa - arqidin töt oghul tughulidu. Oghullarning chongi mosul muhiti, ikkinchisi meqsut muhiti, üchinchisi mehmut muhiti, eng kichiki gosul muhitilar idi.

Mosul muhiti chong oghul bolush süpiti bilen a'ilining igilikini tereqqiy qildurush we soda - tijaret ishlirida köp tirishchanliqlarni körsitidu hemde el ichide "Mosul bay" nami bilen tonulidu. 1930 - Yillarning bashliridiki qumul - turpan qozghilingida mosul muhiti öz qérindashliri bilen aktip rol oynap, qozghilangchilarning arqa sep ishlirini bashquridu. Xojaniyaz haji we mehmut muhitilarning weziyetning éhtiyaji bilen ma jungying, shéng shisey qatarliqlar bilen bolghan waqitliq sülhi - toxtamlirida wekillik wezipisini öteydu. Shundaqla sowét ittipaqidin qural sétiwélish, qozghilangchilarning ozuq - tülük we herbiy teminatini hel qilish qatarliq mesililerde hel qilghuch rollarni oynaydu. 1934 - Yilidin kéyin musul muhiti ukisi mehmut muhitigha hemrah bolup qeshqerde turidu hemde soda - tijaret, aqartish hemde xeyir - éhsan ishliri bilen meshghul bolidu. 1937 - Yili mosul muhiti général mehmut muhitigha egiship chet'elge chiqip kétidu hemde herqaysi döletler arisida chépip yürüp weten dawasi ilip baridu. U 1941 - yili 8 - ayning 19 - küni yaponiyening tokyo shehiride késel sewebi bilen wapat bolidu. Muhitilar a'ilisining ot yürek oghlanliri heqqide ziyaritimizni qobul qilghan türkiye egey uniwérsitétiti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori, doktur alimjan inayet bu heqte mundaq dédi:

Meqsut muhiti muhitilar a'ilisining ikkinchi oghli bolup, 1885 - yili tughulghan. U töt oghul ichide bilimi eng chongqur, siyasiy jehettin aldin körerlikke ige zat bolup, 20 - esirning bashliridiki Uyghur wetinide meshhur jedidchi hem yéngiliq terepdari süpitide tonulghan. Meqsut muhitining hayat - pa'aliyetliri heqqide alimjan ependi mundaq dédi:

Meqsut muhiti 1933 - yilining béshida xojaniyaz haji bashchiliqidiki qumul qozghilangchilirini turpan'gha élip chiqish hemde inqilab otini pütkül Uyghurlar wetinige kéngeytishte yétekchilik rolini oynaydu. Emma 1933 - yili 3 - ayning 8 - küni lükchün sépilini qorshawgha alghan shéng shisey qomandanliqidiki aq orus eskerlirige qarshi urushta oq tégip 47 yéshida wapat bolidu. Meqsut muhitining wapati milliy qutulush inqilabi üchün mölcherligüsiz yoqutush bolidu. Hetta inqilab rehbiri xojaniyaz hajimmu meqsut muhitining qan'gha boyalghan jesidini quchaqlap turup: "Sen ölgiche men ölsem bolmasmidi!" dep ah uridu.

Mehmut muhiti muhitilar a'ilisining üchinchi oghli bolup 1887 - yili tughulghan. U 1930 - yillardiki milliy qutulush inqilabida meshhur herbiy qomandan süpitide tonulghan. Qumul - turpandin taki qeshqer we yerkenlergiche bolghan uzaq liniyede élip bérilghan chong - kichik urushlargha qomandanliq qilghan. 1934 - Yili sowétler ittipaqining bésimi bilen urush toxtap birleshme hökümet qurulghanda mehmut muhiti jenubiy shinjang garnizonining mu'awin bash qomandani, Uyghur atliq eskerler 6 - diwiziyesining bashliqi bolup qeshqerge orunlashqan. U taki 1937 - yilining april éyigha qeder, shéng shisey bilen tirkiship, eng axirida chet'elge chiqip kétishke mejbur bolghan. Mehmut muhiti 1930 - yillardiki inqilap yétekchiliri ichide shing shisey we sowét ittipaqining Uyghur élidiki küchliri bilen axirighiche tirkeshken, öz ghayisi we iradisidin yanmighan shundaqla axiriqi tiniqighiche Uyghur wetini üchün küreshken shexslerdin bolup qaldi. Chet'elge chiqqandin kéyinmu hayatini wetenni qutuldurush ishlirigha béghishlidi. Gomindang hökümitining nenjingdin ewetken yoquri emel bérishni wede qilghan tekliplirini keskin ret qilip, özining milliy wijdani we tewrenmes meydanini ipade qildi.

Gosul muhiti muhitilar a'ilisining eng kichik oghli bolup 1894 - yili tughulghan. 1930 - Yillardiki milliy inqilabqa qatnashqan. Kéyin turpan astanigha qaytip muhitilar a'ilisining igilikini dawamlashturghan we akiliri teripidin qurulghan yéngi mekteplerni kéngeytken. 1936 - Yili shéng shisey gosul muhitini ürümchige chaqiritip, görü ornida tutup turghan hemde mushu wasite arqiliq mehmut muhitini ürümchige kélishke qistighan. 1937 - Yili mehmut muhiti chet'elge chiqip ketkendin kéyin, shéng shisey gosul muhitini qolgha élip türmide qiynap öltüriwetken.

Muhitilar a'ilisining töt neper ot yürek oghlanliridin törelgen kéyinki ewladliri bu jemetning shereplik en'enisige warisliq qildi. Mosul muhitining chong oghli abdurhman muhiti 1936 - yili tashkenttiki oqushini tamamlap ürümchige qaytip kelgendin kéyin shéng shisey teripidin tutqun qilinip 6 yil türmide yatidu. 1944 - Yilitürmidin chiqip yurtigha qaytidu. U 1946 - yili exmetjan qasimining körsitishi bilen turpan nahiyesige hakim bolidu. 1947 - Yili partlighan turpan, toqsun qozghilingigha rehberlik qilip, gomindangning üstün eskiriy küchliri bilen qan kéchip jeng qilip, eng axirida hayat qalghan sepdashlirini bashlap iligha yétip baridu. Ghuljidiki "Sherqiy türkistan hökümiti" uning qehrimanliq rohigha yoquri baha béridu. 1957 - Yili késel sewebi bilen 47 yéshida wapat bolidu.

Undin bashqa muhitilar a'ilisining newre oghulliridin bolghan enwer muhiti, abduréshit muhiti, ablimit muhiti qatarliq yash ziyalilar 1930 - yillarning axirida shéng shisey terpidin türlük böhtanlar bilen tutulup qiyin - qistaq ichide öltüriwétilidu. Muhitilar a'ilisidin yene ibrahim muhiti, ablimit meqsudof, réshit meqsut qatarliq ma'aripchi we ziyalilar ötken esirning axirigha qeder Uyghur élining medeniyet, ma'arip ishlirida muhim rollarni oynidi.

"Türk ochaqliri jem'iyiti" ning yüz yili we Uyghur dewasi

Erkin tarim programmisi

Türkiyining shundaqla türk dunyasining eng chong eng uzun tarixqa ige ammiwiy teshkilatliridin biri bolghan "Türk ochaqliri jem'iyiti" ning qurulghanliqi her xil pa'aliyetler bilen tebriklenmekte. "Türk ochaqliri jem'iyiti" 1912 - yilidin bügün'giche bolghan 100 yil jeryanida türk dunyasi jümlidin Uyghurlar üchün nurghun xizmetlerni qilghan eng muhim ammiwi teshkilatlardin biri. "Türk ochaqliri" ibarisidiki türk atalghusi keng menide ishlitilgen bolup, "Türkiy milletler" dégen menini ipadileydu. "Ochaq" ibarisi bolsa "Yurt, öy"menisini ipadileydu. Mundaqche qilip éytqanda türk ochaqliri dégen atalghu "Türkler yurti, türkler öyi" menisini ipadileydu.

Mezkur teshkilat qurulghandin tartip, Uyghurlar mesilisige yéqindin köngül bölüp kelgen idi. Istanbuldiki Uyghur ziyaliyliri mezkur teshkilatning sherqiy türkistan herikitige körsetken tesirliri heqqide özlirining biwasite bilgenlirini otturigha qoydi. Bu heqte erkin tarimning melumatlirini anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.