Нопузлуқ алим вә уйғурларниң сәмимий дости-дру гладней

Мухбиримиз үмидвар
2022.03.31
Нопузлуқ алим вә уйғурларниң сәмимий дости-дру гладней Калифорнийәдики памона коллеҗиниң тинч окян ойманлиқи институтиниң мудири вә профессори дру гладней әпәнди 2022-йили 17-март күни 65 йешида туюқсиз вапат болди.
wikipedia.org

Америкиниң атақлиқ уйғуршунаси, уйғур дияри вә уйғур мәсилисини дәсләптә америка илим саһәси вә сиясәт қатлимиға тонуштурғучи әрбабларниң бири шуниңдәк бу саһәдә изчил йетәкчи мутәхәссис сүпитидә тонулуп кәлгән антрополог, калифорнийәдики памона коллеҗиниң тинч окян ойманлиқи институтиниң мудири вә профессори дру гладней әпәнди 17-март күни 65 йешида туюқсиз вапат болди.

Дру гладнейниң вақитсиз вапати униң достлири, хитай тәтқиқати, җүмлидин уйғур ели, уйғурлар мәсилиси тәтқиқати саһәсидикиләрниң тушмутуштин тәзийә билдүрүши вә униң илмий паалийәтлиригә юқири баһа беришигә еришти. Дру гладнейниң кәсипдашлиридин бири җорҗи вашингтон университети еллийот хәлқара мунасивәтләр институтиниң хәлқара тәрәққиятлар программисиниң директори вә профессори шан робертис әпәнди униң билән болған өзиниң узун мәзгиллик алақилири вә һәмкарлиқлирини әсләп елхәт арқилиқ мундақ деди: “мән дру билән 1980-йилларниң ахирида харвард университетида уюштурған хитайдики ислам дини йиғинида тонуштум. Бу кәчүрмиш мени һәм шинҗаң уйғур аптоном райони вә оттура асиядики диаспорадики уйғурларни тәтқиқ қилишқа илһамландурди. Униңдин кейин у мени 90-йилларниң бешида җәнубий калифорнийә университетида аспирантлиқта оқушқа тәклип қилди. У мән кәлгәндин кейин узун өтмәйла җәнубий калифорнийә университетидин айрилғандин буян изчил алақидә болдуқ, у кәспий һаятимда йетәклигүчи вә дост болуп кәлди. Мән йеқинқи бир нәччә йилда униң билән биллә болған вақитлиримни қәдирләймән. У қачан вашингтонға кәлсә, биз уйғурлар дуч кәлгән мәсилиләр вә кәспимиздә учриған синақ вә азаб-оқубәтләр һәққидә көрүшүп музакирә елип бараттуқ. Мән у дәқиқиләрни сеғиндим, мән друни бәк сеғиндим. Униң балдур вапат болуп кетишидин қаттиқ қайғурдум”,

Дру гладнейниң уйғурлар мәсилиси һәққидә америкада дәсләпки тәтқиқатлар елип барған вә америкада уйғурларни чүшиниш вә билиштә зор һәссә қошқан алим икәнликини тәкитлигән шан робертис әпәндиниң қаришичә: “дру гладнейниң илмий хизмити вә таратқулар билән болған алақиси америкада уйғурлар вә уларниң вәтинигә диққәт қилишта интайин муһим иди, болупму алдинқи әсирниң 90-йиллирида, бу район вә униң хәлқлири һәққидә пәқәт бир қанчә мутәхәссисла тәтқиқат қилғаниди”.

2000-2004-Йиллири җон хопкинс университетиниң оттура асия-кавказ институтиниң уюштурушида 17 нәпәр мутәхәсисниң қатнишиши билән “шинҗаң қурулуши” намида мәхсус уйғур дияри һәққидә кәң даирилик бир тәтқиқат елип берилған болуп, дру гладней бу тәтқиқатта хитайниң уйғур елидики миллий сиясити мәсилилирини анализ қилғаниди. Ахирида бу тәтқиқатлар “шинҗаң: хитайниң мусулманлар земини” мавзулуқ коллектип апторлуқида 2004-йили нәшр қилинған. Вәһаләнки, бу әсәр нәшр қилиниш билән хитай һөкүмити, чегра тәтқиқат орни вә шинҗаң иҗтимаий пәнләр академийәси қатарлиқлар бу әсәргә дүшмәнлик көзи билән қарап, бу китабни ички җ әһәттә хитайчиға тәрҗимә қилип тарқитип, буни “шинҗаңни парчилаш программиси вә қурулуши” дәп атиған, хитай тәрәп китабқа вә китаб апторлири алимларға өч елиш характеридики җазалаш йүргүзгән болуп, буларниң бирқисминиң хитайға киришини, җүмлидин уйғур дияриға беришини чәклигән һәм “хитайға учуштин чәкләш тизимлики елан қилғаниди”.

Дру гланей уйғур мәсилиси, хитайдики миллий сиясәт вә башқилар һәққидә америкиниң илим саһәсидин башқа, йәнә “ню-йорк вақти”, “CNN”, америка авази, дөләтлик аммиви радийо, “һәптилик хәвәр”, “вашингтон почтиси”, “лос-анжелес вақти”, вә башқа нопузлуқ мәтбуатлардиму даим тонуштуруп турғаниди.

Дру гладнейниң вапати “уйғур даваси вә уйғур хәлқиниң америка вә хәлқара җәмийәткә тонулуши саһәсидики бир чоң йоқитиштур” дәйду уйғур кишилик һоқуқ тәтқиқати қурулушиниң тәтқиқатчиси хенрик шазавскй әпәнди. У мундақ дәйду: “дру чәтәлдики уйғур тәшкилатлириниң яхши дости иди, у аз сандики алимлардин бири сүпитидә чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириниң йиғинлириға қатнашқан. Бундақ болғанда, дру очуқ-йоруқ вә қорқмас академик болуп, уйғур тәҗрибисиниң охшимиған тәрәплирини туташтурған”.

Хенрик шазавскй әпәнди дру гладнейниң илмий ишлири вә униң уйғурларға вә уйғурларға мунасивәтлик мәсилиләргә көрсәткән тәсири һәққидә тохтилип: “дру бир йол ачқучи иди. У, түркийә вә хитайдики етнографийә тәтқиқати вә уйғурларни тәтқиқ қилишни һазирқи қизиқишларға қариғанда хели бурунла илмий тәтқиқат хәритисигә киргүзгәниди. Униң әсәрлири хитайдики милләтләрниң мәсилилирини музакирә қилиш йоллирини бәлгилигән. Униң туюқсиз вапат болуп кетиши җәмийитимизгә чоң зиян вә уйғур хәлқи үчүн өзиниң дости, йетәклигүчиси вә иттипақдешидин айрилиштур” дәйду.

Профессор шан робертис дру гладней вә башқа америкалиқ алимларниң бүгүн хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” сияситиниң америка һөкүмити, хәлқара җәмийәт вә һәрқайси хәлқаралиқ тәшкилатларниң етирап қилишидиму муһим рол ойниғанлиқини илгири сүрүп мундақ деди: “дру йеқинқи бәш йилда хитай ичидики уйғурлар дуч кәлгән паҗиәниң америкадики сиясәт бәлгилигүчиләр вә академикларниң күн тәртипидә қелишиға капаләтлик қилишта муһим рол ойниди. У америка вә явропадики әркин иттипақлашқан алимлар гурупписиниң һәмкарлашқучиси болуп, у 2018-йилдин башлап изчил түрдә бу хизмәт билән шуғулланған. Қандақла болмисун, друниң бу гуруппиниң пешқәдәм әзаси болуш сүпити билән униң төһписи алаһидә муһимдур. Униң хитай сияситини бәлгилигүчиләр саһәси вә анализчилар билән болған техиму кәң алақилири вашингтондики һөкүмәт вә ақиллар дунясидикиләрни уйғурларниң әһвалиға диққәт қилишқа елип кәлди. Бу униң йеқинқи бәш йилда изчил бу шәһәрни зиярәт қилип кәлгәнликиниң сәвәби, мән униң бу шәһәргә кәлгәндин кейин даим мән билән көрүшүшкә вақит аҗритип бәргәнликидин алаһидә бәхтлик һес қилдим”.

Дру гладней хитайдики миллий сиясәт вә мәсилиләр, уйғурлар мәсилиси, антрологийә вә тарихий мәсилиләр бойичә 100 парчидин артуқ илмий мақалә вә төт илмий китаб елан қилғаниди.

Шан робертсниң доктор гладнейниң илмий төһпилиригә юқири баһа берип мундақ дәйду: “доктор гладнейниң хизмити хитай хәлқ җумһурийитиниң дуняға ечиветилгән дәврдики шинҗаң уйғур аптоном райони вә хитайниң дөләт сиясити тәтқиқатидики тунҗи вә тәсири әң күчлүк әсәрләрниң биринини йеизиштур. Алдинқи әсирниң 80-йиллириниң ахири вә 90-йилларниң бешида, униң әсири тәтқиқатниң түсини тикләп, униң йолида маңған бу темиларда әвладму әвлад йеңи алимларға тәсир көрситидиған рамка орнатти. Әгәр сиз йеқинқи оттуз бәш йилда уйғурларға яки хитай хәлқ җумһурийити дөләт тәвәлики сияситигә йезилған һәр қандақ китабни көрсиңиз, муқәррәр һалда друниң әсәрлирини уларниң тәрҗимиһалидин тапалайсиз”.

Дру гладней уйғур зиялийлири вә алимлири биләнму алақиләрдә болған вә уларғиму чоңқур тәсиратларни қалдурғаниди. Һазир индиана университетида илмий тәтқиқат билән шуғуллиниватқан, қазақистандики туран университети професссори абләт камалофниң ейтишичә, дру гладнейниң вапатидин оттура асиядики алимларму, һәтта у учрашқан уйғур зиялийлириму қайғурған. Дру гладней көп қетим қазақистан қатарлиқ оттура асия мәмликәтлиридиму илмий тәкшүрүшләрдә болғаниди ( аваз).

Мәрһум профессор дру гладней уйғурларниң йеқин дости вә пикирдеши сүпитидә уйғур җамаити вә тәшкилатлири биләнму көп қетим учрашқан. Мәрһумниң вапатидин қайғурған дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйсаниң билдүрүшичә, у дуня уйғур қурултийиниң паалийәтлиригиму қатнишип, уларни тоғра йолға башлайдиған пикирләрни берип турған, у дуня уйғур қурултийиниң қоллиғучиси вә уйғур хәлқиниң сәмимий дости иди.

Дру гладней калифорнийәдики помона шәһиридә туғулуп өскән вә сиятел шәһиридики вашингтон университетида иҗтимаий антропологийә бойичә докторлуқ унвани алғаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.