Уйғурлар билән оттура асияниң етно-мәдәнийәт мунасивәтлири тарихидин (1)

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-08-24
Share
uyghurshunasliq-yighin-parizh-ablehet-kamalof.jpg Тарихчи абләһәт камалоф(оңдин биринчи) хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинида. 2015-Йили ноябир, париж.
RFA/Oyghan

Уйғурлар вә улар макан әткән уйғур дияриниң тарихи явропа алимлири тәрипидин узун йиллар давамида тәтқиқ қилинип кәлмәктә. Улар уйғур диярини даим алаһидә район сүпитидә қарап, униң аһалисиниң хитайлардин ирқий һәм мәдәний җәһәттин кәскин пәрқлинидиғанлиқини оттуриға қойған. Уйғур дияриниң 1759- 1760-йиллири манҗуларниң чиң империйиси тәрипидин бесивелиниши көплигән тилларда һәр хил язма мәнбәләрдә көрситилгән болуп, дуняниң атақлиқ алимлири, сиясәтчилири бу пакитни етирап қилған иди. Улар уйғурлар вә уларниң әҗдадлириниң уйғур дияри территорийисидә өз мәмликәтлирини қуруп, пүткүл мәркизий асияниң сиясий, иқтисадий вә мәдәний һаятида муһим рол ойниғанлиқини тәкитлигән.

Уйғур дияри чиң империйиси тәрипидин бесивелинғанға қәдәр бу йәрдә қандақ хәлқләр яшиған? улар кимләр билән етно-мәдәний йеқинчилиқта болған?

Алматадики сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти уйғуршунаслиқ мәркизиниң баш илмий хадими, тонулған тарихчи, доктор абләһәт камалофниң пикричә, уйғурлар бүгүнки милләт сүпитидә уйғур дияри территорийисидә шәкилләнгәнликтин шу районниң әсли хәлқи болуп һесаблиниду. Уйғурларниң келип чиқиши пәқәт мәркизий асияда көчмән империйәләрни қурған қәдимий уйғурларғила әмәс, бәлки бурундин уйғур диярида олтурақлашқан аһалигиму бағлиқтур. А. Камалоф пүткүл дуня шәрқшунас алимлирини даим қәдимки вә оттура әсир тарихиниң қизиқтуруп кәлгәнликини илгири сүрүп, мундақ деди: "шәрқий түркистанниң қәдимки басқучлириниң тарихи һәққидики язма мәнбәләрни тәтқиқ қилишқа явропалиқ алимлар салмақлиқ төһпә қошқан. Фирансузлар де гин, висделу, жюлйен, болупму пол полйо вә едуард шаванн шәрқий түркистандин тепилған язма ядикарлиқларни нәшр қилишта вә уларға изаһ беришта көп ишларни атқурған иди. Буниңдин ташқири, шәрқий түркистанниң қәдимий тарихини тәтқиқ қилишта рус алимлириму алаһидә рол ойниди.

19-Әсирниң ахири вә 20-әсирниң бешида явропалиқ алимлар шәрқий түркистанға бир нәччә илмий екиспедитсийәләрни уюштурди. Улар дәл мушу йәрдә мәркизий асияниң қәдимий мәдәнийити сирлириниң ачқучини тепишқа болидиғанлиқини тәкитлигән иди. Һазир уйғурлар һәм уларниң әҗдадлириниң маддий мәдәнийитиниң көплигән ядикарлиқлири дуняниң мәшһур музей һәм кутубханилирида, йәни парижда, лондонда, санкт-петербургта, берлинда сақланмақта. явропа алимлириниң шәрқий түркистанниң қәдимки тарихиға болған қизиқиши шуниңдин пәйда болдики, бу территорийәни хитайлар әмәс, бәлки мәркизий асиядин келип чиққан хәлқләр макан әткән. Бу җәһәттә тохарлардин, саклардин, усунлардин тәшкилләнгән һинд-явропа тәркиби қисим көпчиликни тәшкил қилған. Шәрқий түркистандин тепилған барлиқ материяллар бу территорийәниң қәдимки вә оттура әсир тарихиниң ғәрбий түркистан, йәни һазирқи мәркизий асия мәмликәтлириниң тәркибигә киргән районлар билән бир пүтүн тарихқа игә болғанлиқини дәлиллигән".

Атақлиқ тарихчи турғун алмас өзиниң "уйғурлар" намлиқ китабида уйғур дияри вә оттура асия земининиң бир пүтүн территорийә икәнликини көрситип, мундақ дәп язған иди: "қәтий үзүп ейтиш керәкки, уйғурларниң ана юрти - оттура асия.... Мениңчә, оттура асия даирисигә шәрқтә һинган тағлиридин тартип, ғәрбтә каспий деңизиғичә, шималда алтай тағлиридин тартип, җәнубта һималая тағлириғичә болған җайлар кириду. Мана шу оттура асия даирисигә киридиған чәксиз земинниң мәркизий қисми шинҗаң, йәттису, өзбекистан, қирғизистан, таҗикистан қатарлиқларни өз ичигә алиду".

Т. Алмас уйғурларниң қәдимий дәврләрдин тартип тарим вадисида, җуңғарийә даласида, или дәряси вадилирида, иртиш дәряси вә балқаш көли арилиқидики җайларда, җәнубий сибирийәдә, һазирқи моңғулийә җумһурийитиниң селенга, орхун, туғла, қурулун дәрялириниң вадилирида, шундақла гәнсуда, һазирқи хитайниң сәнши, шәнши өлкилириниң шималий қисмида яшиғанлиқини тәкитләйду.

Тарихий мәлуматларға қариғанда, уйғур ели территорийисидә уйғурлар һәм уларниң әҗдадлири тәрипидин көплигән мустәқил дөләтләр бәрпа қилинған болуп, улар мәркизий асия хәлқлири билән зич мунасивәттә мәвҗут болуп кәлгән. Буни рус алимлириму иқрар қилған иди. А. Камалофниң ейтишичә, 1980-вә 1990-йиллири москва вә ленинградта, йәни һазирқи санкт-петербург шәһиридә мәхсус илмий лайиһә түзүлгән. Мәркизий асияниң иҗтимаий, сиясий вә иқтисадий һаятиниң һәр хил нуқтилирини тәтқиқ қилған бир гуруппа шәрқшунас алимлар мундақ нәтиҗигә кәлгән: уйғур дияри вә оттура асия қәдимий вә оттура әсир дәврлиридә бир пүтүн етно-мәдәнийәт бошлуқини тәшкил қилған. Бу идийә мәшһур тарихчи алим, академик борис литвинскийниң муһәррирлики астида москвада нәшр қилинған муһим тәтқиқатларға асас болди. Бу тәтқиқатлар тәркибигә "шәрқий түркистан вә оттура асия" намлиқ икки мақалиләр топлими вә "шәрқий түркистан қәдимий вә дәсләпки оттура әсир дәвридә" китабиниң төт томи кирди.

"туран" университетиниң дотсенти, тарихчи доктор зулфийә кәримова, хитайниң уйғур дияриға болған һөкүранлиқиниң башлинишиға аит тарихий пакитларни бурмилап, бу земинни әзәлдин өз территорийисиниң бир қисми сүпитидә көрситишкә тиришип кәлгәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: "көплигән явропалиқ вә болупму рус вә совет тарихчилири хитайниң 1759-йили шәрқий түркистанни бесивалғанлиқи һәққидә өз пикирлирини дәлилләп болған. Бу пакитларни инкар қилиш мумкин әмәс. Хитай шәрқий түркистанни бесивалғандин буян бу йәрдә йүз бәргән қаршилиқ һәрикәтлирини, йәни бу йәрдики һәр хил хәлқләрниң миллий азадлиқ күришини рәһимсиз бесип турди һәм уларниң шу күрәш арқисида бәрпа қилған мустәқил мәмликәтлирини русийә империйиси билән бирликтә йоқатти. Шуниңға қаримай, хитай алимлири шәрқий түркистанниң қәдимдин хитайниң бир бөлики икәнликини дәлилләшкә, бу йәрдә елип берилған хитайға қарши азадлиқ һәрикәтлирини йошурушқа тиришмақта. Хитай алимлириниң бу пикирлириниң натоғра икәнликини, мәсилән, совет тарихчилириниң әмгәклири дәлилләйду. Шуларниң бири борис литвинскийниң ‹шәрқий түркистан қәдимий вә дәсләпки оттура әсир дәвридә' намлиқ илмий әмгикидур".

1988-Йили москвада "наука" нәшриятида йоруқ көргән "шәрқий түркистан қәдимий вә дәсләпки оттура әсир дәвридә. Тарих очерклири" китабида уйғур дияриниң қәдимий тарихи һәққидә йезилған хитай тәтқиқатлири тәнқид қилинған. Китабниң кириш қисмида бу һәқтә мундақ дәп йезилған: "хитай хәлқ җумһурийитидә дә 60- вә 70-йиллири нәшр қилинған бир қатар әмгәкләрдә шәрқий түркистан тарихи вә мәдәнийити пакитларға қарши һалда хитай тарихи вә мәдәнийитиниң ‹аҗралмас қисим' и дәп қаралған. Хусусән, гоя қәдимдә вә оттура әсирләрдә шәрқий түркистан даим хитай империйәлириниң тәркибигә киргән дегән пикирләр тамамән хата. Бу җәһәттә шәрқий түркистан аһалисиниң дәсләпки етникилиқ асасиниң һинд-явропалиқ болғанлиқи әскә елинмиған. Сиясий җәһәттә шәрқий түркистан йеңи заманға қәдәр вақитниң пәқәт айрим, адәттә анчә узун болмиған арилиқлирида хитай билән бағланған иди".
Китабта шундақла, бизниң ерамизғичә болған 2-әсирниң ахирлирида шәрқий түркистан дәсләп қетим хән империйисиниң һәрбий-сиясий басқунчилиқи тәсири астиға чүшүп қалған вақитқа қәдәр уйғур дияридики қәбилиләр вә хәлқләрниң интайин узун тарихий тәрәққият йолини бесип өткәнлики, уларниң етно-мәдәний қияпитиниң шәкиллинип болғанлиқи һәм җай-җайларда дөләтләрниң пәйда болғанлиқи алаһидә тәкитлиниду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт