«Уйғур тәтқиқати журнили»ниң йеңи сани нәширдин чиқти

2015-03-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Хәлқара уйғур тәтқиқати журнили» ниң муқависи.
«Хәлқара уйғур тәтқиқати журнили» ниң муқависи.
RFA/Erkin Tarim


Түркийәдә чиқиватқан «хәлқара уйғур тәтқиқати» журнилиниң 4 - сани оқурмәнләри билән йүз көрүшти. Бу санда уйғур тили, әдәбияти, тарихи, фолклори билән мунасивәтлик 14 мақалә, китаб баһалаш вә тонуштуруш билән мунасивәтлик 5 мақалә йәр алған болуп, түркийә вә дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғуршунасларниң йеқинқи мәзгилдики тәтқиқат нәтиҗилири оттуриға қоюлған.

Журналда мәрһум түрколог турсун аюпниң»хитайдики түркий тиллар тәтқиқатиниң йеқинқи 20 йиллиқ тәрәққияти тоғрисида» намлиқ мақалиси; үмит әкәр вә үнал залниң «рисалә - и төмүрчилик» вә «әбу насир самани тәзкириси» намлиқ мақалилири; дәря әрсөзниң «маркисизмчә тәнқид усули бойичә из романиниң персонажлири һәққидә» намлиқ мақалиси; алимҗан инайәтниң «он икки муқам нами һәққидә» намлиқ мақалиси; әбру қиличниң «уйғур түрклириниң епос вә хәлқ дастанлирида хизир образи» намлиқ мақалиси; савут моллавутовниң «билал назим» намлиқ мақалиси; өмәрҗан нуриниң «турпан уйғурлириниң 1732 - йилида шәрққә көчүши билән мунасивәтлик бир һөҗҗәт» намлиқ мақалиси; адәм өгәрниң «уйғур көк мәшрипи һәққидә» намлиқ мақалиси; дәря өзканниң ммуйғур хәлқ дастанлирида рәң симиволлири: қаралиқ, ақлиқ» намлиқ мақалиси; мәмтили таһирниң «оттуз оғул мәшрипиниң йәрлик алаһидиликлири тоғрисида» намлиқ мақалиси; гунилла төрнвалниң»хотән вә қәшқәр: гуннар ярриң вә ярриң йиғиндиси» намлиқ мақалиси; нәбиҗан турсунниң «1878 - 1881 - йиллиридики или кризиси вә униң ақивити» намлиқ мақалиси; йүсүпҗан ясинниң «8 - 9 - әсирләрдәки уйғурларда маарип» намлиқ мақалисиға орун берилгән.

Булардин башқа йәнә мәғпирәт кәмал юнусоғлуниң түрк тил комитети тәрипидин нәшир қилинған «уйғурчә - хитайчә идиқут сөзлүки» намлиқ китаби; кәмал арсланниң «қәдимки уйғур түркчиси грамматикиси» намлиқ китаби; мәрһум турсун аюпниң вапатиниң 10 йиллиқи мунасивити билән нәшргә тәйярланған вә милләтләр нәшрияти тәрипидин нәшир қилинған «уйғур йезиқ тилиниң тарихиға даир мәсилиләр» намлиқ китаби; алимҗан инайәтниң түрк тил комитети тәрипидин нәшир қилинған «уйғур хәлқ дастанлири 2» намлиқ китаби; муһәммәт полатниң шинҗаң яшлар - өсмүрләр нәшрияти тәрипидин нәшир қилинған «уйғур әдәбиятида 50 йил» намлиқ китаби тонуштурулған.

Булардин нәбиҗан турсунниң мақалисидә 19 - әсирниң ахиридики уйғур сияси тарихида уйғурларниң тәқдири билән мунасивәтлик дәвр бөлгүч әһмийәткә игә или кризисниң оттуриға чиқиш сәвәблири, әйни чағдики район вә хәлқара характерлиқ сияси вәзийәт вә мәзкур кризисниң нәтиҗилири ишәнчилик тарихий һөҗҗәтләргә тайинип баян қилинған. Бу мақалидин чар русийә немә үчүн аҗизлап йимирилишкә йүз тутқан чиң империйисигә қарши җәң елан қилишқа петиналмиғанлиқи вә или районини чиң империйисигә ташлап чиқип кәткәнликиниң тарихий арқа көрүниши вә сәвәблирини наһайити яхши чүшәнгили болиду. Апторниң баян қилишичә, 1877 - 1878 - йиллиридики османли - чар русийә уруши гәрчә русларниң ғәлибиси билән аяқлашқан болсиму, бу уруш чар русийиниң иқтисадиниң аҗизлап вәйран болушиға сәвәп болған. Иқтисади җәһәттин еғир талапәткә учриған чар русийә чиң империйиси билән уруш қилишқа җүрәт қилалмиған, или районини чиң империйисигә ташлап бериш бәдилигә, чиң империйисиниң иқтисади төләм вә бәзи имтиязларни тәләп қилалиған.

Бу йәрдә чиң армийисиниң қомандани зо зоңтаңму наһайити устилиқ билән тактика ишләткән. Әслидә чиң империйиси шәрқтә японийә билән уруш қиливатқан болса, ғәрбтә әнгилийиниң бесими астида қалған. Мушундақ вәзийәттә зо зоңтаң алди билән или султанлиқиға һуҗум қилмай, алди билән шәрқий түркистанниң җәнубиға һуҗум қилип яқуп бәгниң қошунлирини мәғлуп қилған, арқидин шималға қарап илгирилигән. Зо зоңтаң яқуп бәг үстидики ғәлибисини козир қилип русларға вәһимә салған. Или султанлиқиму өз ичидики ихтилап вә җедәлләр билән аҗизлишип кәткән болуп, нә русларға, нә зо зоңтаң қошуниға тақабил туруш күчи болған. Журналда елан қилинған савут моллавутов «билал назим» намлиқ мақалисидә или султанлиқиниң ички зиддийәтлири наһайити конкрет мисаллар билән баян қилинған.

Қәдирлик аңлиғучилар, гунилла төрнвалниң «хотән вә қәшқәр: гуннар ярриң вә ярриң йиғиндиси» намлиқ мақалисидә мәшур түрколог гуннар ярриңниң қолязмилар йиғиндиси, хотән вә қәшқәрдин қолязма вә материял топлаш, йиғиш җәряни тонуштурулған. Бу мақалиға қариғанда, гуннар ярриң йиғиндиси дунядики үч чоң йиғиндиниң бири болуп һесаблинидикән. Бу йиғиндида 560 парчә қол язма болуп, һәммиси 16 - әсирдин 20 - әсиргичә болған мәзгилдики тарихий дәвирләргә аит икән. Бу қолязмилар классик әдәбият, хәлқ әдәбияти, ислам дини, тарих, қанун, сода, тибабәт, шаманизм, софизм вә мисйонерлиқ билән мунасивәтлик болуп, чағатайчә, өзбекчә, фарсчә, әрәбчә, моңғулчә, тибәтчә, урдучә қатарлиқ тилларда йезилған икән. Гуннар җарриң бу қолязмилириниң бир қисмини молла рози ахундин сетивалған, бир қисимни болса әйни чағда қәшқәрдә мисйонерлиқ паалийити билән шуғулланған кишиләр бәргән. Гуннар ярриң йиғиндиси уйғур мәдәнийәт тарихи үчүн наһайити муһим. Буларниң һазирқи тилға транскрипсийә қилиниши, тәрҗимә қилиниши вә үстидә тәтқиқат елип берилиши зөрүр иди. Журналдики «рисалә - и төмүрчилик» вә «әбу наср самани тәзкириси» намлиқ мақалилар әнә шу гуннар ярриң йиғиндисидин тепилған қолязмилар һәққидә йезилған болуп, бу җәһәттики бошлуқни толдурушқа һәссә қошқан.

Журналдики башқа мақалилардиму уйғур тили, әдәбияти, тарихи вә фолклори үстидики тәтқиқатларда қолға кәлтүрүлгән йеңи нәтиҗиләр оттуриға қоюлған.

Һөрмәтлик аңлиғучилар, «хәлқара уйғур тәтқиқати журнили» икки йилдин бәри изчил һалда нәшир қилинмақта.

Түркийәдә мушундақ бир журналниң нәшир қилинишида қандақ зөрүрийәт бар иди? бу журналниң фонкитсийиси немә? уйғуршунаслиқ билән омумий түркологийәниң қандақ мунасивити бар? бу һәқтә егә университети түрк дуняси тәтқиқат институтиниң профәссори уйғуршунас зәки қаймаз әпәнди зиярәтимизни қобул қилди.

Мухбир: профессор зәки қаймаз әпәндим, түркийәдә икки йилдин бәри хәлқара уйғур тәтқиқати журнили намлиқ бир илмий җурнал нәшир қилиниватиду. Түркийәдә мушундақ бир журналға еһтияҗ бар му? бу журналниң әһмийити немә?

Профессор зәки қаймаз: һазир университетлиримизниң нурғун пакултетлирида түрк тили вә диялектлири билән мунасивәтлик дәрсләр бар. Бу дәрсләрни алидиғанлар, бу дәрсни беридиғанлар яки бу саһә ишләватқанлар үчүн мушундақ бир журналға еһтияҗ бар иди. Түркийәдә һазирқи заман уйғур тили тәтқиқати саһәсидә йошурун бир күч бар. Чүнки һазирқи заман уйғур тили узун тарихий кәчмиши болған бир тил. Йәни бу тил қәдимки уйғур тилиниң бивастә давами һесаблиниду. Шуңа мәйли қәдимки уйғур тили, мәйли һазирқи заман уйғур тили үстидики тәтқиқатлар болсун, бу тәтқиқатларда қолға кәлтүрүлгән тәтқиқат нәтиҗилирини бивастә елан қилиш үчүнму бу журналға еһтияҗ бар иди. Уйғур тәтқиқат журнили бу саһәдики бошлуқни толдуриду, әлан қилинған мақалилар арқилиқ уйғуршунаслиқ тәтқиқатиға һәссә қошиду дәп ойлаймән.

Мухбир : уйғуршунаслиқ, йәни «уйғуристика» яки уйғур тәтқиқати дәп атиливатқан илим тармиқи билән омумий түркологийәниң қандақ мунасивити бар?

Профәсер зәки қаймаз: мениңчә, уйғуршунаслиқ түркологийиниң асасини тәшкил қилиду. Буниң сәвәби уйғур тили вә әдәбиятиниң тарихий кәчмишидур. Биздә түркологийә әслидә уйғуршунаслиқ тәтқиқати билән башлиған. Болупму қәдимки уйғур дәвридин қалған уйғурчә язма материялларниң оттуриға чиқиши билән түркологийә башлиған дейишкә болиду.

Һөрмәтлик аңлиғучилар, хәлқиара уйғур тәтқиқати журнилида уйғур тарихи, тили, әдәбияти, фолклори саһәси бойичә түркчә вә уйғурчә мақалә, тәрҗимә мақалә вә китаб тонуштуруш мақалилириға орун берилмәктә.

Бу программини измирдин идиқут тәйярлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт