Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (8)

Мухбиримиз умидвар
2021-01-14
Share
Америка вә уйғур дияри 1940-йиллар (8) Америкәниң үрүмчидә турушлуқ муавин консули доглас макернан аяли пеггй паркер билән. 1947-Йили, үрүмчи.
Public Domain

Америкалиқ мухбирлар шәрқий түркистан җумһурийитидә немиләрни көрди?

1944-Йили 11-айниң 12-күни или инқилабиң ғәлибиси сүпитидә шәрқий түркистан җумһурийити қурулуп, таки 1945-йили 9-айғичә болған арилиқта пүтүн или, тарбағатай вә алтай вилайәтлири шуниңдәк җәнубтики қәшқәр, ақсу тәвәсидики бирқанчә наһийәләрниңму азад қилинип, хитай һакимийити пүтүн уйғур диярида йоқитилиш алдида турғанда 2-дуня урушиниң ахирлишишидин ибарәт хәлқара мунасивәтләрниң өзгириши билән шәрқий түркистан армийәси уруш тохтатқаниди. Совет иттипақиниң оттуриға чүшиши арқисида шәрқий түркистан тәрәп билән хитай мәркизий һөкүмити 8 айлиқ сөһбәт арқилиқ битим имзалап, бирләшмә һөкүмәт қурулди, әмма 1946-йили күз айлиридин етибарән америка, әнглийә, совет иттипақи арисидики мунасивәтләрдә өзгириш йүз беришкә, йәни соғуқ мунасивәтләр уруши дәври башлиниш басқучиға кирди. 1947-Йили 3-айлардин башлап, компартийә билән гоминдаң арисидики ички урушму барғансери әвҗи елишқа башлиди.

1947-Йили 6-айда болса мәшһур бәйтик вәқәси йүз берип, хитайлар бу вәқәни хәлқараға көтүрүп чиқип, совет иттипақи вә моңғулийәниң хитайниң бәйтик теғини, йәни хитай земинини ишғал қиливалғанлиқи, нәтиҗидә бу җайни қоғдаш уруши партлиғанлиқини давраң селишти. Әмма бу вақитта шәрқий түркистандики вәзийәтму интайин өткүрләшкәниди.

Мана шу 1946-йили 9-айда әнглийәниң үрүмчидики консули валтер грахам шәрқий түркистан җумһурийити пайтәхти ғулҗини зиярәт қилди. Арқидин 1947-йилиниң 1-ейи әтрапида американиң "дәвр" журнили қатарлиқларда мухбир болған бара-бара степени ғулҗини зиярәт қилип, шәрқий түркистан инқилаби рәһбәрлиридин ғени батур вә башқилар билән көрүшүп әһвал игилиди. Бу вақитларда йәнә америкалиқ мухбирлардин, америка хәлқара ахбарат оргининиң мухбири робертсон, бирләшмә агентлиқ мухбири мастерсон, арқидин 1947-йили 7-айда бирләшмә агентлиқниң мухбири пеггй паркер қатарлиқлар үрүмчигә келип зиярәт хәвәрлирини язди. Роберстон болса һәтта бәйтик теғиға берип, бәйтик вәқәси һәққидә тәпсилат елан қилди. Арқидин 1948-йили 9-айларда док барнет уйғур диярини зиярәт қилди.

Америкалиқ мухбирларниң хәвәрлирини тәрҗимә қиливатқан вә шәрқий түркистан инқилаби үстидә тәтқиқат қиливатқан америкадики тәтқиқатчи таран уйғур әпәндиниң қаришичә, мәзкур америкалиқ мухбирларниң түп мәқсити хитайларниң шәрқий түркистан инқилабини пүтүнләй совет иттипақиниң иғваси вә кәлтүрүп чиқарғанлиқи, или қатарлиқ үч вилайәтни русларниң контрол қиливалғанлиқи қатарлиқлар һәққидә тарқатқан учурлири вә әйибләшлири, йәрлик уйғур, қазақ қозғилаңчилирини русларниң қол чомиқи, яки бандитлар дәп әйибләшлиригә гуман билән қарап, бу өлкидики һәқиқий әһвални, җүмлидин шәрқий түркистан җумһурийитиниң әһвалини билиш һәм дуняға ашкарилаш иди.

Мәзкур америкалиқ мухбирларниң бәзилири шәрқий түркистан җумһурийити қурулған илини зиярәт қилалиди. Лекин көпинчиси у җайларға баралмисиму, әмма үрүмчи қатарлиқ җайларда зиярәттә болуп әһвал игилиди. Америкалиқ бу мухбирлар уйғур дияридики вәзийәт, уйғур қатарлиқ милләтләр билән хитай арисидики мунасивәтләр, хитайниң бу җайдики миллий кәмситиш вә мустәмликичилик сиясити йүргүзгәнлики қатарлиқ түрлүк әһвалларни чүшәнди. Таран уйғур әпәндиниң қаришичә, уларниң хәвәрлири американиң бирләшмә агентлиқи, "ню-йорк вақти", "дәвр" журнили вә башқа муһим мәтбуатлирида һәм йәрлик мәтбуатларда елан қилинди

Бу мухбирлар ичидә бирләшмә агентлиқниң мухбири, америкәниң үрүмчидә турушлуқ муавин консули доглас макернанниң аяли пеггй паркер өзгичә болуп, у, 1947-йили 7-айда шәрқий түркистан җумһурийити пайтәхти ғулҗини зиярәт қилип, ғулҗида 1 һәптә турған, униң язған ғулҗа һәққидики тәпсилатлири вә кейинки вақитлардики хатирилири өзгичидур. У, шәрқий түркистан җумһурийитиниң омумий әһвали, хитай һөкүмранлиқидики җайлар билән селиштурмиси, хәлқниң һаяти вә арзу-арманлири, хәлқниң мустәқиллиқ арзуси қатарлиқлар һәққидә америка мәтбуатлириға әң көп хәвәр бәргән мухбирдур.

Пеггй пакер шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң рәһбири, әйни вақиттики бирләшмә һөкүмәтниң муавин рәиси әхмәтҗан қасими биләнму икки қетим көрүшкән болуп, у әхмәтҗан қасиминиң хәлқ рәһбиригә хас образини, билим қабилийитини наһайити юқири баһалайду. У әхмәтҗан қасиминиң америка консулханиси чақирған американиң 4-июл дөләт байрими паалийитигә қатнишиши, униң мәйданға йетип кәлгәндә бу җайдики барлиқ хитай вә уйғур рәһбәрлириниң бирдинла тәвринип, уни һөрмәт билән күтүвалғанлиқи қатарлиқ көрүнүшләрни баян қилиду. У йәнә өзиниң әхмәтҗан қасими билән болған сөһбәтлириниму тәпсилий баян қилған.

Пеггй паркер, 1947-йили 7-айниң 22-күнидин 7-айниң 30-күнигичә ғулҗида туруп, һакимбәг ғоҗа вә башқа уйғур рәһбәрлири билән сөһбәтләшкән һәм ғулҗиниң әһвалини көзәткән.

Америка мухбирлири хитайларниң пүтүн инқилабни қарилаш позитсийәсигә қарши һалда райондики һәқиқий әһвални битәрәп һалда оттуриға қоюшқа тиришқан болуп, уларниң хәвәрлири өзиниң чинлиқи билән кишиләрни, болупму ғәрбликләрни қайил қилиши күчлүк болди.

Гәрчә, америка мухбирлириниң бу хәвәрлири, тәпсилатлири америка һөкүмитиниң сияситигә өзгәртиш характерлик тәсир көрситәлмисиму, әмма һөкүмәт вә һәрқайси тармақларниң бу җайдики вәзийәтни тоғра билишидә, шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң дуняға тоғра билиниши, шәрқий түркистан җумһурийитидин ибарәт бир мустәқил һакимийәтниң қурулғанлиқи, мәвҗут болғанлиқи вә уйғур қатарлиқ хәлқләрниң мустәқиллиққа болған интилиши қатарлиқларниң дуняға, болупму америкаға билинишидә муһим рол ойниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт