Amérika we Uyghur diyari 1940-yillar ( 10)

Muxbirimiz ümidwar
2021-02-18
Share
Amérika we Uyghur diyari 1940-yillar ( 10) Amérika zhurnalisti we tetqiqatchisi dok barnét(Doak Barnett) ependi. (Waqti we orni éniq emes)
Public Domain

Dok barnét Uyghur diyari heqqide qandaq melumatlarni sundi? (2)

Amérika zhurnalisti we tetqiqatchisi dok barnétning 1948-yili 8-ayda Uyghur diyarida bir ay etrapida élip barghan tekshürüshliri, éniqlashliri we közitishliri, gomindang shinjang ölkilik hökümiti, gomindang herbiy da'iriliridin érishken höjjetler shuningdek üch ependi qatarliq Uyghur rehberliri we bashqilarni ziyaret qilish arqiliq igiligen matériyalliri asasida yézip chiqqan doklati nahayiti mol mezmunlar bilen tolghan.

Dok barnét 41 betlik doklatining muhim qisimliri süpitide pütün Uyghur diyaridiki we sherqiy türkistan jumhuriyiti mewjut bolghan ili hökümiti kontrolluqidiki üch wilayettiki milletlerning ehwali, munasiwetliri, jümlidin Uyghurlarning ijtima'iy-siyasiy, idiyologiyelik qurulmisi hemde Uyghurlarning sherqiy türkistan hökümiti we uning milliy armiyesidiki roli qatarliq türlük mesililer heqqidimu toxtalghan.

Dok barnét doklatida Uyghurlarning pütün Uyghur diyaridiki nopusning 75 %ni igileydighan asasliq millet ikenliki, ularning yene taranchi dep atalghan tarmiqi barliqi, Uyghurlarning asasliq déhqanchiliq bilen shughullinidighan olturaq hayattiki xelq ikenlikini bayan qilghan. Dok barnét qatarliq amérika zhurnalistlirining doklatliri we tepsilatlirini Uyghurchigha terjime qiliwatqan we analiz yürgüzüwatqan taran Uyghur ependining qarishiche, dok barnét barliq milletlerning ehwaligha inchikilik bilen diqqet qilip, etrapliq yekün chiqirishqa, bolupmu Uyghurlar heqqide toghra bayan qilish we yekün chiqirishqa tirishqan.

Dok barnétning ili hökümiti, yeni sherqiy türkistan jumhuriyiti heqqidiki melumatliri, bolupmu herbiy qurulmisi, milliy munasiwetlirige a'it uchurliri xitay herbiy razwétkisi arqiliq kelgenidi. Chünki u, manas deryasining sherqiy qirghiqigha kélip ehwalni közetken bolsimu, emma deryaning gherbiy qisimdiki sherqiy türkistan jumhuriyiti térritoriyelirige bérish imkaniyitige ige bolalmighanidi.

Dok barnét ili hökümitining Uyghurlarni asas qilghan hökümet ikenliki, uning rehberlirining mutleq köp qismining sowét ittipaqigha mayil Uyghurlar ikenlikini körsitidu. Dok barnét: biraq "Ili guruppisi xitaylardin tamamen perqliq bolghan yéngi hökümet qurghan bolup, ularda özlirining rehberliri we yuqiri rehberlik orunliri bar, ular öz aldigha asti yéshil, aq renglik ay yultuz chüshürülgen bayriqigha ige, ular özlirining waqitliq bolsimu xitaydin musteqil ikenlikini ipadiligen" dep yazidu, shuningdek ularning öz hakimiyitini "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" dep ataydighanliqinimu eskertidu.

Dok barnét yene asasliqi xitay herbiy istixbaratining teminligen uchurliri boyiche sherqiy türkistan armiyesining ehwali heqqide yazghan bolup, u xitaylar igiligen melumat boyiche ili armiyesi, yeni sherqiy türkistan armiyesining eskiriy küchining 15mingdin 20 mingghiche ikenliki, ofitsérlirining köpining Uyghurlar ikenliki, eskerliriningmu 60% Uyghur, 30% qazaq, 10 % bashqa milletler ikenlikini bayan qilidu.

Dok barnét doklatida alahide ehmiyet bergen yene bir nuqta Uyghurlarning xitay hakimiyiti bilen bolghan munasiwiti we Uyghurlarning idé'ologiyelik qatlimidur. U, Uyghurlarning en'eniwilikke we iqtisadiyliqqa ige xelq ikenliki, ularda konsériwatiplar qatlimi, milletchiler qatlimi barliqini, lékin milletchilik herikitige qarshi turghuchi guruppining ajiz ikenliki, emma xelq ichide tesiri yuqiriliqini, köp sanliqning milletchilik herikiti teripide ikenlikini körsitidu.

Aptor yene Uyghurlar bilen Uyghur diyaridiki nopus jehette ikkinchi orundiki millet qazaqlarning munasiwetlirigimu diqqet qilghan bolup, qazaqlarning ili hökümitini qollash-qollimasliq boyiche ikkige bölünüp ketkenliki, qazaqlarning delilqan, bashbay qatarliq wekillirining ili hökümitini himaye qilidighanliqini sherhleydu.

Taran Uyghurning qarishiche, dok barnét eng diqqet qilghan yene bir nuqta sowét ittipaqining bu ölkidiki we sherqiy türkistan jumhuriyitidiki tesiri mesilisi we sowét-xitay, sowét-amérika munasiwetlirining bu jay bilen bolghan jughrapiyewi siyasiy alaqisidur. Dok barnét rusiyening char rusiye dewridin tartipla bu jaygha qol tiqishqa ehmiyet bergenliki, shéng shisey dewride sowétlerning menpe'etlirining zerbige uchrishi bilen ili inqilabini qollighanliqi, qoral-yaraq, herbiy meslihetchi qatarliqlar bilen teminligenliki we bashqilarni körsitidu. U eyni waqittiki "Shinjang xitayning aldinqi sépi emes, emma arqa hoylisi" deydu. Bolupmu u, sowét ittipaqining shinjangda xitay bilen amérikaning hemkarliq ornitishitidin endishe qilidighanliqi, ularning "Shinjangning eger üchinchi dunya urushi partlap qalsa sowét ittipaqining gherbiy sibiriye, ottura qisimliridiki sana'et rayonlirigha hujum qilidighan baza bolushi" din endishe qilidighanliqi, chünki bu ölkining sowét ittipaqining asasliq sana'et rayonlirigha yéqin ikenlikini sherhileydu.

Heqiqeten, 1946-1947-yilidin kéyin soghuq munasiwetler urushi bashlinip ketken bolup, sowét ittipaqi amérika bilen xitayning birliship heriket qilishidin endishe qilghanidi. Enqerediki haji teppe uniwérsitétining dotsénti erkin ekremning qarishiche, sowét ittipaqi amérikaning 1947-1949-yilliri arisida sherqiy türkistanni özige qarshi baza qilishidin qorqqan we aqiwette sherqiy türkistan xitay kommunistlirigha bériwétishni qarar qilghanidi.

Amérika zhurnalisti dok barnétning 41 betlik, istatestikiliq melumatlar, xeritiler we bashqa qoshumche uchurlarni öz ichige alghan mezkur tepsiliy doklati 1948-yili 9-ayda amérika dunya ishliri inistituti bashliqi waltér rogérsqa yollap bérilgen bolup, bu doklat mexpiyetlik tüsi alghanliqi üchün "Élan qilishqa bolmaydu" dep yézilghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet