Amérika we Uyghur diyari 1940-yillar (11)

Muxbirimiz ümidwar
2021-03-04
Share
Amérika we Uyghur diyari 1940-yillar (7) Bu süret amérikaning ürümchide turushluq mu'awin konsuli doglas makérnan(Douglas McKiernan) ependining süriti. (Waqti we orni éniq emes)
wikipedia.org

Amérikaning Uyghurlar diyaridin chékinishi

1949-Yili 7-aydin bashlap xitaydiki ichki urush pütünley kommunistlarning toluq ghelibisi bilen axirlishish basquchigha kirdi. Bu waqitta xitay gomindang armiyesi gherbiy jenubiy xitay we gherbiy shimali rayonlardila éship qalghan bolup, 7-ayning axirida gherbiy shimaliy rayonlardiki jenglerde kompartiye qoshunliri shenshi, ningshya, gensu rayonlirini igilep, lenjugha qistap keldi. Uning meqsiti lenjuni élip bolghandin kéyin Uyghurlar diyarigha yürüsh qilip bu jayni ishghal qilish idi. Sowétlar ittipaqining qollishi we yardimi astidiki kompartiye qoshunlirining bu ghelibiliri, amérika qoshma shtatlirining qollishi astidiki gomindang hökümitining üzül-késil meghlup bolushi we axirida jang keyshining teywen'ge kétip mudapi'elinishige teyyarliq qilishigha élip kelgen bolup bu hem amérika qoshma shtatlirining xitaygha qaratqan siyasitige, jümlidin xitay we asiya-tinch okyan rayonidiki menpe'etlirige küchlük tehdit peyda qilghanidi.

1949-Yili 7-ayda xitay kommunistliri wekili lyu shawchi moskwani mexpiy ziyaret qilghanda stalin xitay kommunistlirining "Shinjangni téz ishghal qilishini" we buninggha hetta yardem béridighanliqini bildürgen. Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix proféssori erkin ekremning qarishiche, sowét ittipaqi amérikaning Uyghur élide öz tesirini tiklishige bashtin axiri narazi bolghan. Stalin hökümiti amérikaning bu jaydiki mes'ud ependi, muhemmed imin bughra, eysa ependi qatarliq üch ependi, osman islam qatarliq qazaqlargha yardem körsitip, bu jayda musteqil bir hakimiyet berpa qilinishini qollishidin endishe qilghanidi.

Doktor erkin ekremning qarishiche, amérikaning ürümchidiki konsulxanisini taqishi we bu jaydin chékinip chiqishi ene shu sowét-amérika, sowét-xitay munasiwetlirini öz ichige alghan xelq'araliq arqa körünüshke baghlinishliq idi.

Démek, amérika tashqi ishlar ministirliqi xitaydiki ene shu weziyet we sowét ittipaqi bilen boluwatqan soghuq munasiwetler urushi ehwaligha asasen1949-yili 7-ayning 29-küni ürümchidiki amérika konsulxanisini shuningdek sherqiy xitaydiki yene bashqa konsulxanilarni taqashni qarar qildi. Démek, 1943-yili 4-aydin étibaren pa'aliyet élip bérip, barghanséri öz tesir küchini ashuruwatqan amérika konsulxanisi axiri taqilish, amérika qoshma shtatliri tikligen özining bu rayondiki melum derijidiki siyasiy tesirini axirlashturush, bu rayondin, yeni eyni waqittiki merkiziy asiya rayonidiki birdinbir amérika tesiri bar rayondin chékinip chiqishqa toghra keldi.

Amérikaning ürümchidiki konsuli jon xol pakiston 1949-yili 2-aydin étibaren rayon weziyitidiki özgirishlerni toxtimay amérika tashqi ishlar ministirliqigha yollap turghan bolup, u özining axirqi doklatlirining 8-ayning 10-küni yolliwétip, konsulxanining bashqurush ishliri we axirqi birterep qilish wezipisini mu'awin konsul doglas makérnan'gha tapshurup bolup, 20-awghust küni konsulxanining bashqa xadimliri we birqisim kishilerni élip ürümchidin ayrildi. Amérika diplomatliri we zhurnalistlirining Uyghur élidiki pa'aliyetliri heqqide tetqiqat qilghan taran Uyghur ependining körsitishiche, jon xol pakiston bashchiliqidiki amérika konsulxanisi xadimlirining Uyghur élidin chékinishi üchün bu waqitta peqet qeshqer arqiliq keshmir-hindistan yolila qalghanidi.

Jon xol pakiston özining shu sepiride peqet ayali we konsulxana xadimlirila emes, belki mes'ud sebirining perzentliri hem dawut osman isimlik mes'ud sebirining adyotanti qatarliq bir qanche neper Uyghurnimu birge élip 71 künlük musheqqetlik we tosalghuluq seperni axirlashtur saq-salamet chégradin chiqip ketkenidi.

Konsulxanining qalduq ishlirini mu'awin konsul doglas makérnan béjirip umu 28-séntebir küni ürümchidin ayrilghan. Shuning bilen amérikaning pa'aliyiti axirlashqan.

Tepslatni yuqiridiki awaz ulinishtin anglang.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet