Dehshetlik daxaw lagérida öltürülgen Uyghur -talip barat

Muxbirimiz ümidwar
2018-09-20
Share
sowet-gulag-1.jpg Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan "Gulag". 2015-Yili 3-öktebir. 2012-Yili 2-noyabir.
AP

Bu yildin buyan xelq'ara metbu'atlarda xitayning Uyghur diyarida bir milyondin artuq Uyghur we shuningdek qazaq we bashqa türkiy millet wekillirini "Terbiyilesh merkizi" dep atiwalghan "Yighiwélish lagérliri" gha solap, ulargha qarita ménge yuyush, jismaniy, meniwi hetta étnik jehettin xorlash élip bériwatqanliqi, meshhur diniy alim muhemmed salih hajim we bashqa bir qisim kishilerning yighiwélish lagérlirida jan üzgenlikige a'it uchurlar qaplighan idi. Xitayning bu lagérliri ikkinchi dunya urushi mezgilidiki gitlér fashizmi yehudiylar, siyasiy jinayetchiler we urush esirlirini solash üchün qurghan yighiwélish lagérlirigha oxshitildi.

Uyghurlarning xitay hakimiyiti teripidin natsistlarche yighiwélish lagérlirigha solinish mesilisi amérika hökümiti teripidin tenqid qilinip, bu mesile b d t ning irqiy kemsitishke qarshi komitéti teripidinmu otturigha qoyulghan shuningdek amérika hökümitining insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghan bir qisim xitay kompartiye emeldarlirigha qarita émbargo qollinish mesilisi otturigha chiqiwatqan bu künlerde rus tilidiki ijtima'iy taratqularda gitlér fashistlirining daxaw lagérida öltürülgen bir Uyghurning teqdirige a'it yazmilar élan qilindi.

Rus tilidiki bir qisim tor betler we ijtima'iy taratqulardin "Zarodinu. Info" we bashqilarda shuningdek feysébok toridiki "Türkiy xelqler ittipaqi"dep atalghan guruppining sehipiliride 1944-yili daxaw yighiwélish lagérigha solan'ghan talip baratof isimlik sowét hawa armiyesining bir Uyghur ofitsérining daxaw lagérida öltürülgenlikige a'it tepsilat élan qilindi.

Talip baratof heqqidiki maqalide körsitilishiche, talip hesen oghli baratof 1920-yili almuta shehiride tughulghan bolup, uning milliti Uyghur. U sekkizinchi sinipini püttürgendin kéyin 1940-yili sowét armiyesige qatniship, balashof herbiy awi'atsiye mektipide uchquchiliqni ögen'gen. Mektepni sérzhant unwani bilen püttürgendin kéyin 1942-yili sowét-gérman urushi frontigha atlinip, gitlér gérmaniyesi qoshunliri bilen jeng qiliwatqan sowét armiyesining kalinin frontigha qarashliq birinchi hawa hujumchi korpusi, 292- hawa hujumchi déwiziyesining 820- hawa polkida uchquchi bolup wezipe ötigen. U, bu jeryanda köp hawa urushlirigha qatnashqan we 1943-yili 8-may küni uninggha körsetken töhpisi üchün kichik léyténant unwani bérilgen. U jenglerde baturluq körsetken uchquchi idi.
1943-Yili, 3-awghust künidiki gérman qoshunlirigha hawadin hujum qilish opératsiyesini élip bérish jeryanida u heydigen ayropilan'gha oq tégip, salamet yerge qon'ghandin kéyin u gérman qoshunigha esirge chüshüp qalghan. Ene shuningdin kéyin uning polki yuqirigha talip baratofning wezipini orundighan bolsimu, lékin iz-déreksiz yoqilip ketkenliki heqqide doklat yollighan.

Talip baratofning almutadiki ata-anisi uni iz-déreksiz ghayib bolghan dégen uchurni tapshuruwalghan bolsimu, lékin uningdin birer uchur kélishini köp yillar kütüp alemdin ötken. Alahazel 70 yil ötkendin kéyin gérmaniyening daxaw muzéyi talip baratofning mezkur lagérida öltürülgenlikige a'it höjjetni tépip ashkarilighan we rusiye terepning "Xatire" fondimu bu uchur bilen sowét ittipaqining eyni waqittiki uchurini birleshtürüp élan qilghandin kéyin uning uruq-tughqanliri uning aqiwitidin xewerdar bolghan.

1941-1945-Yili arisidiki sowét-gérman urushigha sowét ittipaqidiki pütün xelq, yeni her millet xelqi teng qatnashqan bolup, ottura asiya jumhuriyetliri, jümlidin qazaqistanda yashaydighan Uyghurlarmu bu urushqa qatnashqan idi. Qazaqistandiki Uyghur tarixchisi qehriman ghojamberdining éytishiche, urush mezgilide 18-yashtin 45 yashqiche bolghan her millet erliri, jümlidin Uyghur erliri mejburiy eskerlikke élinip, aldinqi seplerdiki jenglerge qatnashqan bolup, talip baratof ene shu Uyghurlarning biri idi.

Uning éytishiche, Uyghurlar dunya xelqi bilen bir septe natsisizmgha, yeni fashizmgha qarshi urushqa özining bir ülüsh hessisini qoshti. Nurghun Uyghurlar hetta moskwa, stalin'grad, bérlin we bashqa sheherlerdiki jenglerge qatnashti. Nurghun Uyghurlarning jesetliri yawropada qaldi, nurghun Uyghurlar sherqte yapon'gha qarshi urushqa qatniship, manjuriye jeng meydanlirida boldi.

Uning éytishiche, rusiye hökümiti 1941-1945-yili arisidiki sowét-gérman urushida 28 milyon'gha yéqin sowét puqrasi ölgenlikini hem 4-5 milyon esker we ofitsérning esirge chüshkenlikini élan qilghan idi. Ene shu qatarda urushqa qatnashqan Uyghurlarning mutleq köp qismi öldi we ularning beziliri iz-déreksiz ghayib bolup, bezilirining qebriliri 70 yillar ötkendin kéyin bayqilish ehwali yüz berdi. Yéqinda "Uyghur awazi" géziti bir Uyghurning özining urushta ögen ejdadining qebrisini 70 nechche yil ötkendin kéyin rusiyedin tapqanliqigha a'it uchurni élan qildi.

Talip baratof esli 1882-1883-yilliri ilidin yettisugha köchüp chiqip, almuta qatarliq jaylargha orunlashqan Uyghurlarning ikkinchi ewladi hésablinidu. Ikkinchi ewlad Uyghurlarning hemmisi dégüdek urush seplirige élip kétilgen idi.

Talip baratofning sowét armiyesining hawa armiye mektipige tallinip, uchquchi bolushi uning ma'arip terbiyesining yaxshi ikenlikini körsitidu.
Talip baratofqa a'it maqalida körsitilishiche, u 1943-yili 3-awghust küni gérman armiyisige esirge chüshkendin kéyin ilgiri-kéyin lyuftwaffé 2 we litsmanshtadt lagérlirida turghan, 1943-yili, 11-ayda stalag lagérigha solan'ghan. Emma 1944-yili, 29-yanwar küni fashistlar esirge chüshken sowét ofitsérlirini poyiz bilen yötkesh jeryanida 33 neper esir qachqan bolup, shularning ichide talipmu bolghan. Qachqan 28 ofitsér derhal qolgha chüshken bolsimu, emma talip we bashqa üch adem qéchip yürgendin kéyin 1944-yili 2-ayning 12-küni qayta qolgha chüshken we daxaw lagérigha élip kélinip, eng dehshetlik bolghan ölümge mehkum qilinidighanlar kamérigha solap qoyulup, 1944-yili 22-féwral küni öltürülüp, daxaw lagéri tewelikidiki jaylarning bir yérige kömüwétilgen. Lékin, uning nege kömülgenliki namelum qalghan.

Talip baratofning uruq-tughqanlirining uning 70 yil xewirini alalmighanliqidiki seweb uning familisining her xil yézilishi we sowét terepning uning kéyinki teqdiri heqqide uchurgha ige bolalmasliqidin ibaret iken. Hetta rusche höjjette uning milliti özbék, familisi aléksandrof depmu körsitilgen. Axiri bu sirni yenila gérmaniye terep, yeni daxaw arxip- höjjetlirini tekshürüsh arqiliq 70 yildin kéyin éniqlap chiqqan bolup, bu rusiyening xatire fondi teripidin sowét höjjetliri boyiche mu'eyyenleshtürülgen we talipning daxaw lagérida tartilghan süriti uruq-tughqanliri teripidin tonulup békitilgen.

Tarixchi qehriman ghojamberdining éytishiche, eyni waqittiki gitlér fashizmi daxaw lagéridek eng dehshetlik lagérida özining öltürgen ademlirining uchurlirini qaldurghanliqi heyran qalarliq ish. Gérmanche yézilghan arxipta talip baratofning süritidin bashqa uning tughulghan yéri, yili hem öltürülgen küni toluq yézilghan iken.

Ikkinchi dunya urushi mezgilidiki meshhur yighiwélish lagérliridin gérmaniyening bawarye shtatigha jaylashqan daxaw lagéri eyni waqittiki eng wehshiy lagérlarning biri bolup, 1933-yili qurulup, 1945-yili 29-aprél küni amérika armiyesi teripidin azad qilin'ghuche 12 yil mewjut bolghan bu lagérida 188 ming adem tutup turulup, uning ichide 31 ming ademning öltürülgenlikige arxipi turghuzulghan idi.

2015-Yili, talip baratofning ewladliri daxaw muzéyi bilen sözleshkendin kéyin daxaw lagérida öltürülgen 33 sowét ofitséri qatarida talip baratofning ismimu kirgüzülüp, daxaw muzéyida mexsus xatire taxtisi ornitilghan. Talip barat natsistlarning eng wehshiy, yeni minglighan yehudiylar we bashqa her millet kishiliri her xil usullar bilen qiynap öltürülgen, xorlan'ghan, azablan'ghan, heqsiz emgeklerge sélin'ghan, her xil tébbiy wiruslirini sinaq qilishqa uchrighan daxaw lagéridiki eng wehshiyane qiynash kamérlirining biride 10 nechche kün yatquzulup qattiq qiynighandin kéyin natsistlar teripidin öltürülgen Uyghurlarning hazirche bizge melum bolghan biri bolup qaldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet