Даңлиқ уйғуршунас габаин ханим тоғрисида әслимиләр

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017-08-10
Share
Uyghurshunas-Annemariye-fon-Gabain.jpg Мәшһур герман түркологи вә қәдимки уйғур тили тәтқиқатчиси аннемарийә фон габаин ханим билән биллә. 1986-Йили.
RFA/Erkin Tarim

Түркологийә вә уйғуршунаслиқ тарихида, германийәлик мәшһур түрколог вә уйғуршунас габаин аннемарийә вон габаин ханим йүксәк орунда туриду. Униң илмий төһпилири һазирғичә өз қиммитини йоқатқини йоқ.
Көплигән рус, герман, түрк вә уйғур уйғуршунаслири габаин ханимни әслимәктә.

Түркийәдә түркологийә тәтқиқати бир әсирлик тарихқа игә болуп, қәдимки уйғур тили тәтқиқат тарихиму муһим бир салмақни игиләйду. Йеқинқи йиллардин бери түркийәдики тонулған түркологлар һаятидики муһим әслимилирини елан қилмақта. Йеқинда истанбул университетидин дәм елишқа чиққан тонулған түрколог, уйғуршунас профессор доктор осман фикри сәртқая әпәндиниң, өмрини қәдимки уйғур тили тәтқиқатиға атиған тонулған түрколог аннемарийә вон габаин тоғрисида бир әслимиси елан қилинди. Осман фикри сәртқая әпәнди иҗтимаий таратқу "фейсебок" та елан қилған әслимисидә мундақ язиду: "1973-йили истанбулда 1-нөвәтлик хәлқара түркологийә илмий муһакимә йиғини чақирилди. Бу йиғин җәрянида аннемарийә вон габаин ханим билән наһайити көп муңдишиш пурситигә игә болдум. Йиғин ахирлашқандин кейин габаин ханим германийәгә қайтип кетип узун өтмәй маңа бир парчә хәт әвәтти."

У, әслимисидә габаинниң өзидин уйғур тәтқиқатини түркийәдә тонуштурушини илтимас қилғанлиқини баян қилған.

Бу әслимә тоғрисидики зияритимизни қобул қилған осман фикри сәртқая әпәнди у, әвәткән хәтниң қисқичә мәзмуни тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: "у, осман әпәнди түркийәдә уйғурлар тоғрисидики тәтқиқатларни рәшит рәхмәти арат тонуштурувататти. У, 1964-йили 11-айда аләмдин өтти. Униң шагирти али қараманлиоғлу тонутушни давам қиливататти. Әмма, уму 1973-йили 1-айда аләмдин өтти. Әмди сиз уйғур тәтқиқатини давамлаштурушиңиз керәк. Мән сизгә сәмиһ тезҗан тәйярлиған ‹берлин турпан текистлири 3' намлиқ китабни әвәтимән. Бу китабни тонуштуруп бир парчә мақалә йезиң, дәп йезипту. Бу мениң үчүн бир буйруқ иди. Мән буниңға асасән 1980-йили ‹турпан текистлири тоғрисида елип берилған тәтқиқатлар' темисида бир парчә мақалә йезип истанбул университетиниң "түркият" журнилида елан қилдим. Бу мақаләм елан қилинғандин кейин уйғуршунас сәмиһ тезҗан әпәндиниң оқутқучиси профессор доктор гәрһард доәрфер әпәндидин хәт кәлди. У, хетидә мақаләмгә болған пикирлирини баян қилипту".

Тонулған түрколог осман фикри сәртқая әпәнди габаин ханим билән иккинчи қетим берлинда учрашқан вақтидики әслимилирини баян қилип мундақ деди: "мән 1986 -йили қәдимки уйғур тебабити тоғрисидики текистләрниң тизимликини рәтләп чиқиш үчүн германийәдики гиәссенгә барған идим. Габаин ханим түрколог клаус рөһрборнға ‹османни елип бизниң өйгә кәл' дәп хәт әвәтипту. Биз униң өйигә берип меһман болдуқ. Габаин ханимниң йезисидики һәммә адәм уни ‹фрау профессор', йәни ‹профессор ханим' дәп чақиридикән".

Аннемарийә вон габаин 1901-йили германийәдә дуняға кәлгән болуп, өмриниң ахириғичә қәдимки уйғур тили тәтқиқати билән шуғулланған. Профессор доктор осман фикри сәртқаяниң ейтишичә у, уйғуршунасларни өз балисидәк көридикән. У, вапат болуш алдида нурғун уйғурчә китаб вә материяллирини уйғуршунасларға бөлүп бәргән.

Осман фикри сәртқая әпәнди бу һәқтә тохтилип мундақ деди: "маңа ‹қочо уйғур дөлитидики һаят' намлиқ китабиға киргүзгән 50 парчә рәсимни, астрономийә тоғрисида йезилған қәдимки уйғурчә бәзи текистләрни бәрди. Габаин ханимниң тәлипигә бинаән ‹қәдимки уйғурчә текистләр' нами билән китаб қилип нәшр қилдурдум. У маңа шуни дегән иди. Уйғурчә тәтқиқ қилиш башқа түркологларниң кәспи, әмма сениң миллий вәзипәң, чүнки сән түрк вә мәрһум рәшит рәһмәти аратниң из басарисән."

Габаин ханимниң профессор доктор мәмәт ақалин вә профессор доктор әхмәт тимур тәрипидин "қәдимки түрк тилиниң грамматикиси" намлиқ әсири тәрҗимә қилинип, 1987-йили түрк тил тәтқиқати нәшрияти тәрипидин түрк тилида нәшр қилинди.

Габаин ханим 1980-йилларда уйғур дияриға зиярәт елип берип, түркологларға доклат бәргән. Әйни вақитта униң доклатини аңлиған, кейин униң билән 10 парчә хәт йезишқан түрколог доктор қаһар барат әпәнди, габаин ханимниң өмрини уйғур тәтқиқатиға атиған бир түрколог икәнликини баян қилди.

Доктор қаһар барат әпәнди габаин ханимниң яшинип қалғанлиқиға қаримай турпандики ярғул вә миң өйләрни айланғанлиқини һәм қаттиқ һаяҗанланғанлиқини баян қилди.

Аннемарийә вон габаин ханим 1901-йили германийәниң мөрчингән дегән йеридә дуняға кәлгән. Берлин университетидики тонулған түрколог вилһелм баңдин дәрс алған. Габаин 1934-йили баң вапат болғандин кейин 1935-йилидин 1937-йилиғичә әнқәрә университети тил вә тарих җуғрапийә факултетида оқутқучилиқ қилған. Кейин германийәгә қайтип берлин университетида оқутқучилиқ қилған. Габаин ханим 1993-йили вапат болғучә бир өмүр қәдимки уйғур тили тәтқиқати билән шуғулланған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт