«5-Июл үрүмчи қирғинчилиқи» ниң 10 йиллиқ хатирисидә

Мухбиримиз меһрибан
2019-07-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
5-Июл тинчлиқ билән елип берилған уйғур яшлириниң намайишини бастуруш үчүн үрүмчигә киргән хитай қораллиқ күчлири. 2009-Йили 16-июл, үрүмчи.
5-Июл тинчлиқ билән елип берилған уйғур яшлириниң намайишини бастуруш үчүн үрүмчигә киргән хитай қораллиқ күчлири. 2009-Йили 16-июл, үрүмчи.
REUTERS

2009-Йилидики «5-июл үрүмчи қирғинчилиқи» уйғур һазирқи заман тарихидики муһим вәқәләрниң бири һесаблиниду. 10 Йилдин буян муһаҗирәттики уйғурлар бу қанлиқ вәқәни һәр йили хатириләп кәлмәктә.

Мәзкур вәқә һәққидә әйни вақитта хитай һөкүмәт таратқулирида берилгән хәвәрләрдә бу намайишни «5-июл топилиңи» яки «5-июл уруш, чеқиш вә зораванлиқ вәқәси» дегәндәк намлар билән атиған.

«Шинҗаң хәвәр тори» ниң 2009-йили 7-айниң 22-күнидики хәвиридә хитай мәмликәтлик миллий ишлар комитетиниң муавин башлиқи ву симин шу күни мухбирларға елан қилған қилған баянати берилгән. Ву симин шу күнки баянатида «үрүмчидә йүз бәргән ‹уруш, чеқиш вә булаш вәқәси' дә 7-айниң 16-күнигә қәдәр 197 адәм өлди. 68 Милйон 950 миң йүәнлик қиммәткә игә мал-мүлүк зиянға учриди. 108 Җәсәтниң кимлики ениқланди, буниң ичидики бигунаһ өлтүрүлгән 39 киши үчүн 8 милйон йүән нәпиқә вә һәр бир киши үчүн 560 миң йүәндин дәпнә пули берилди. Вәқәдә өлтүрүлгән бигунаһ адәмләрниң һәммисигә 400 миң йүәндин нәпиқә берилишкә башлиди» дегән.

Әйни чағда хитай һөкүмити вәқәгә мунасивәтлик учурларни қамал қилғанлиқи үчүн хәлқара таратқуларниң «5-июл үрүмчи қирғинчилиқи» һәққидики хәвәрлиридә «үрүмчидә уйғурлар билән хитайлар оттурисида тоқунуш болған вә 197 нәпәр хитай пуқраси өлтүрүлгән» дегәндәк мәлуматлар хитай һөкүмәт таратқулиридин нәқил елип берилгән иди.

Хитай һөкүмәт таратқулирида йәнә «уйғур топилаңчилири көплигән бигунаһ хитай аммисини уруп өлтүрүвәткән» дегән мәзмундики хәвәрләр билән ваң лечүән, нур бәкри вә үрүмчи шәһәрлик парткомниң секретари ли җиниң әйибләшлири кәң тарқитилған.

2009-Йилидики «5-июл наразилиқ намайиши» ниң йүз бериш сәвәблири һәққидә һазирға қәдәр елан қилинған хәвәрләрдә мундақ дейилмәктә: 2009-йили 5-июлдики намайишниң ниң йүз беришигә хитайларниң шу йили 6-айниң 26-күни гуаңдуң өлкисиниң шавгуән шәһиридики шүри оюнчуқ завутида ишләйдиған уйғур ишчилириға һуҗум қилиши вә нурғун уйғур яшлирини өлтүрүши шундақла хитай һөкүмитиниң бу вәқәни адил бир тәрәп қилмиғанлиқи биваситә сәвәб болған.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәнди бу һәқтә пикир баян қилип мундақ дәйду: «шавгуән қанлиқ вәқәси ‹5-июл вәқәси' ниң йүз беришигә биваситә пилта болған амилдур. Әмма хитай һөкүмитиниң уйғур диярини бесивалғандин буян уйғурларға қарита йүргүзүп келиватқан мустәмликичилик сиясити уйғурларниң наразилиқи вә қаршилиқини қозғиған һәқиқий сәвәбтур.»

Әйни чағдики уйғур аптоном райониниң сабиқ рәиси нур бәкри 2009-йили 6-июл күни телевизийә нутқи сөзләп, 5-июл күнидики уйғур яшлириниң тинч усулда башланған намайишини «топилаң» дәп әйиблигән. У «диярим», «алтун тарим», «уйғурбиз», «шәбнәм», «сәлкин» қатарлиқ уйғурчә тор бәтлирини «26-июн шавгуән вәқәси» һәққидә қутратқулуқ қилиш характерлик хәвәр тарқатқан дегән. Нур бәкри йәнә юқириқи уйғурчә тор бәтләр вәқәниң әмәлийитидин бихәвәр аммини наразилиқ намайиши өткүзүшкә қутритип уқтуруш тарқатқан дәп әйиблигән.

Һалбуки, әйни чағдики «диярим» ториниң чәтәлдики башқурғучиси вә тор саһиблиридин бири болған дилмурат атаман әпәнди зияритимизни қобул қилип, «нур бәкриниң уйғур тор бәтлирини қутратқулуқ қилиш билән әйиблиши пүтүнләй орунсиз төһмәт» деди. У хитай һөкүмитиниң әйни вақитта мәзкур вәқәниң сәвәбини уйғур тор бәтлиригә артип, иниси дилшат пәрһатни өз ичигә алған қатарлиқ 240 нәпәрдин артуқ уйғур тор саһиблири вә тор башқурғучилирини тутқун қилғанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди әйни чағда үрүмчи шәһәрлик парткомниң секретари ли җиниң хитай пуқралирини күшкүртүп нутуқ сөзлигәнлики, ли җиниң сөзлиридин җасарәтләнгән хитай пуқралириниң һәммиси бирдәк калтәк көтүрүп кочиға чиқип уйғурларға һуҗум қилғанлиқи һәмдә нурғун бигунаһ уйғурларни өлтүргәнликини әскәртип өтти.

2009-Йили бәзи таратқулар мәзкур вәқә һәққидә бәргән хәвәрлиридә «5-июл вәқәси» йүз берип, икки күн өткәндә хитайларниң топ-топ кочиға чиқип уйғурларға һуҗум қилғанлиқи һәққидә учур бәргән иди. Һалбуки, бу хил учурлар әйни вақитта хәлқарадики нопузлуқ ахбарат васитилиридә тегишлик йәр алалмиди. Һазирға қәдәр мәзкур вәқәниң йүз бериш сәвәблири, һәқиқий җәряни вә кейинки паҗиәлик нәтиҗилири һәққидә пакитлар толуқ оттуриға қоюлған, сирлар толуқ ечилған, мустәқил ахбарат васитилири нәқ мәйданни тәкшүрүп хәвәр бәргән имканийәтләр болмиди.

Әйни чағда әркин асия радийосиниң уйғур бөлүми вә башқа бир қисим хәлқаралиқ таратқуларниң мәзкур вәқә һәққидә нәқ мәйданни зиярәт қилип игилигән учурлирида 5-июл намайиши болған күни кечидә хитай қораллиқ сақчилириниң үрүмчи шәһириниң чирағлирини өчүрүп кечичә уйғурлар топлишип олтурақлашқан мәһәллә-кочиларда етиш вә тутуш елип барғанлиқи хәвәр қилинди. Чәтәл мухбирлири 6-июл күни тутқун қилинған әрлири вә ғайиб болған балилирини издәп кочиға чиққан уйғур аяллириниң кочиға чиқип наразилиқ билдүрүши һәққидә нәқ мәйдандин хәвәр бәрди. Мәзкур вәқәдә из-дерәксиз ғайиб болған 30 дин артуқ уйғурниң ениқ учурлири радийомиз уйғур бөлүми тәрипидин дәлиллинип, ашкара қилинди.

Һалбуки, хитай һөкүмити һазирға қәдәр мәзкур вәқәдә өлгән, ғайиб қиливетилгән вә тутқун қилинған кишиләрниң һәқиқий санини ашкара қилмиди. Хитай һөкүмитиниң «5-июл үрүмчи қирғинчилиқи» һәққидики учурларни изчил түрдә ташқи дунядин йошуруши вә қамал қилиши сәвәблик мәзкур вәқә һәққидики көплигән әһваллар йәнила сир пети турмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт