Ottura-sherq institutida ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki yighinning mulahiziliri

Muxbirimiz eziz
2019-03-27
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ottura-sherq instituti" da ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki yighindin bir körünüsh. 2019-Yili 26-mart. Washin'gton, amérika.
"Ottura-sherq instituti" da ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki yighindin bir körünüsh. 2019-Yili 26-mart. Washin'gton, amérika.
RFA/Eziz

Uyghur diyaridiki zor kölemlik siyasiy basturush herikiti xelq'araning zor diqqitide boluwatqan shuningdek islam dunyasi Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerge qarita süküt qiliwatqan peytte washin'gton shehiridiki eng chong aqillar merkizining biri bolghan "Ottura-sherq instituti" da "Shinjangdiki krizis we ottura asiyaning inkasi" témisida muhakime yighini ötküzüldi.

26-Mart küni échilghan bu yighinda Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy we ijtima'iy mesililerning hazirqi ehwali hemde uning ottura asiyadiki bashqa türkiy tilliq jumhuriyetlerge körsitidighan tesiri shundaqla ularning bu mesile heqqidiki inkasi toghriliq munasiwetlik alimlar we mutexessisler keng-kushade pikir bayan qildi. 

Bu qétimqi muhakime yighinigha amérikadiki ottura asiya tetqiqat saheside belgilik shöhretke ige alim, jon xopkinis uniwérsitéti qarmiqidiki "Ottura asiya we kawkaz instituti" ning qurghuchisi proféssor frédrék star ependi riyasetchilik qildi. 

U aldi bilen "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" dégen sözning özidila Uyghurlar duch kéliwatqan asasiy mesililerning eks étidighanliqini, buningdiki "Shinjang" dégen sözning "Yéngi chégra" dégen menisila bu jayning yéngidin ishghal qiliwélin'ghan makan ikenlikini körsitidighanliqini, "Uyghur" dégen sözning bolsa ottura asiyadiki eng qedimiy medeniyet igisi bolghan bir xelqning nami ikenlikini, "Aptonomiye" dégenning bolsa Uyghurlargha wede qilin'ghan, emma ijra bolmighan bir hadise ikenlikini bir-birlep sözlep kélip mehmud qeshqeri we yüsüp xas hajibtek medeniyet ustazlirini yétishtürgen bir xelq nöwette duch kéliwatqan ré'alliqning kishini tolimu échinduridighanliqini tekitlidi. Shuningdek eyni waqitta rusiyediki türlük siyasiy we iqtisadiy seweblerdin Uyghur diyarigha qéchip kélip makanliship qalghan qazaq we qirghizlarning kéyinche bu jaydiki türkiy xelqlerning biri bolup qalghanliqini, nöwette ularningmu xitayning basturush obékti bolup qalghanliqini sözlep kélip mushu ehwalgha qarita ottura asiya rayonida qandaq inkaslar boluwatqanliqi heqqide söz qilishni yighinning eziz méhmanlirigha hawale qildi. 

Aldi bilen jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts söz aldi. U Uyghur diyarida néme ishlarning boluwatqanliqi heqqidiki pikirlerni Uyghurlargha wakaliten bügünki yighinning eziz méhmanliri qataridin orun alghan élshat hesen we alim séytowlarning sözlishige hawale qilip, bu ehwallarning ottura asiyadiki herqaysi döletlerge bolghan tesiri heqqide toxtaldi. 

U sözide ottura asiyada uzundin buyan "Xitay wehimisi" we xitaygha qarshi chüshenchilerning dawam qilip kelgenlikini, bu halning sowét-xitay munasiwiti buzulghan 1960-yillardin kéyin yene bir baldaq yuqiri pellige chiqqanliqini, emma "Soghuq urush" ning aldi-keynide shu jaydiki xelqlerning amérika wehimisidin köre xitay wehimisidin bekrek endishige chüshkenlikige özining shexsen shahit bolghanliqini alahide tilgha aldi. U shu waqitlardin kéyin xitayning ottura asiya rayonini yéngi iqtisadiy purset makani qiliwalghanliqini hemde xitayning "Iqtisadiy ton" gha oran'ghan "Yumshaq küch" wasitisi arqiliq ottura asiyada asasliq nopuz igiliridin bolup qalghanliqini, buning bilen "Xitay wehimisi" we "Xitay dostluqi" ning mushu shekilde tengpung yosunda ottura asiyada mewjut boluwatqanliqini bayan qilip, nöwettiki Uyghur diyarida ewj éliwatqan zor tutqunning ottura asiya döletliridiki ashu xil rohiyet dunyasigha körsetken tesirige qarap chiqishta töt tereplime ehwalni diqqettin saqit qilishqa bolmaydighanliqini körsetti.

Uning pikriche, ottura asiya rayonida bir mehel zor qollashqa ige bolghan "Pantürkizm" che idiyeler nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerge tedbiqlinishtin yiraq qalmaqta iken. Yene kélip ottura asiyada ötken on-yigirme yilda barghanséri yuqiri pellige chiqiwatqan islam eqidisige egishish xahishimu Uyghurlar duch kéliwatqan krizislargha érengsizlik qilmaqta iken. U buninggha ulapla peqet qismen sandiki qazaq we qirghizlarning lagérlargha solinishidin kéyin milletchilik xahishining bu mesilidiki asasliq tesir küchige ige amil bolup qalghanliqini, buninggha qoshulup izchil türde xitayni "Iqtisadiy jehettiki istiqbalimiz" dep qarap kelgen ottura asiya jumhuriyetliride "Uyghurlarning béshigha chüshken kün xitayning ottura asiyadiki tesirining éship bérishigha egiship bizgimu kélermu" dégen endishining ewj élishi buninggha qoshumche bolghanliqini bayan qildi. 

Bu qétimqi yighinda söz qilghan yene bir eziz méhman amérika tashqi siyaset kéngishining ezasi, 2002-yilidin 2010-yilighiche bolghan ariliqta amérika dölet mudapi'e ministirliqining mu'awin yardemchi ministiri bolghan jéymis klad ependi idi. U sözide nuqtiliq qilip eyni waqitta amérika hökümitining "Térrorluqqa qarshi birliksep" éhtiyaji üchün "Sherqiy türkistan islam herikiti" ni térrorluq teshkilati, dep étirap qilghanliqini, emma hazirqi künde bolsa amérikaning eyni waqittiki bu ishlarni qayta sadir qilishning ornigha Uyghurlarning lagérlargha solinishi we Uyghur jem'iyitining omumyüzlük krizisqa muptila bolushini keskinlik bilen tenqidlewatqanliqini, bu halning hazirqi künde muhim témilardin boluwatqan amérika-xitay munasiwitide tégishlik orun éliwatqanliqini sözlep ötti. 

Méhmanlar qatarida amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen we erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining mudiri alim séytof nuqtiliq qilip Uyghur diyaridiki siyasiy weziyetning tedrijiy özgirish ehwalining omumiy menzirisini janliq misallar bilen teswirlep berdi. Alim séytof nuqtiliq qilip chén chu'en'go Uyghur diyarigha yötkilip kélishning aldi-keynidiki siyasiy weziyetni tonushturup ötti. Bolupmu chén chu'en'go yéngi ijra qilghan "Asmanda tor, yerde qapqan" sheklidiki torlashqan kontrolluq, saqchi ponkitliri we saqchilar qoshunini zoraytish, Uyghur medeniyitini cheklesh qilmishlirini bir qisim kishilerning "Waqtinche yolgha qoyulghan tedbirler" dep qarighanliqini, emma buning kéyinche bir pütün Uyghur millitini omumiy nishan qilghan siyasiy basturush herikitining "Muqeddime" si bolup chiqqanliqini, bu halning kéyinche chet'ellerdiki Uyghur oqughuchilarni tutqun qilishqa kéngeygenlikini, Uyghur diyarida bolsa Uyghur serxillirining zor sanda tutqun qilin'ghanliqini, emma xitay hökümitining izchil bularni "Térrorluqqa we esebiylikke qarshi turush" ning bir qismi, dewalghanliqini körsetti. 

Élshat hesen bolsa nuqtiliq qilip Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetni "5-Iyul weqesi" ni merkez qilghan halda ikki basquchqa bölüp chüshendürüshke bolidighanliqini körsitip ötti. U xitay herbiy sistémisidiki général dey shüning bir qétimliq ammiwi yighinda "Amérika bilen xitay otturisida urush bolsa besh-on ming Uyghur térrorchi bir kéchidila amérika üchün jan pidaliq qilishqa teyyar bolidu" dep sözligenlikini misal qilip turup, xitay hökümitining izchil türde Uyghurlarni "Döletning düshmini" qatarida körüp kelgenlikini, "5-Iyul weqesi" din ilgiri bu "Düshmen" ge taqabil turushta xitay hökümitining "Eqildarliri" din xu en'gang, ma rong, xu lyenxé qatarliqlarning til, milliy térritoriye, medeniyet qatarliq saheler üchün qandaq tedbirlerni körsetkenlikini, bu tedbirlerning "5-Iyul weqesi" din kéyin qandaq ijra bolghanliqini, nöwette bolsa pütkül Uyghurlarni "Özgertishke bolidighanlar" we "Özgertkili bolmaydighanlar" dep ikki katégoriyege ayrighan halda xitaylashturushning ewjige chiqiwatqanliqini, buning bilen hemmige melumluq lagérlar mesilisining ene shu tedbirlerning biri bolup qalghanliqini körsetti. 

Axirida yighin ishtirakchiliri Uyghurlar mesilisige qarita islam dunyasining qandaq inkas qayturushi, ottura asiya döletlirining xitay bilen bolghan munasiwiti qatarliq saheler boyiche bes-beste so'allar soridi. 

Yighin axirida proféssor shan robértis ayrim ziyaritimizni qobul qildi. Biz uningdin "Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerdin ottura asiya döletliri qandaq sawaqlarni élishi mumkin" dep sorighinimizda u xitay iqtisadiy wastilardin paydilinip ottura asiyani kontrol qiliwatqan ehwalda u jayda köp xil ehwallar ariliship ketken bir omumiy muhitning shekilliniwatqanliqini, bundaq ehwalda köpligen ehwallargha aldirap höküm qilishqa bolmaydighanliqini körsetti. U bu heqte mundaq dédi: 

"Méningche, ottura asiya döletlirining héchqaysisi xitayning Uyghurlar rayonida boluwatqan mesililerni peqetla tilgha élishni xalimaydu. Chünki bu ghayet zor miqdar we kölemdiki iqtisadiy mu'amilige bérip taqilidu. Mundaqche éytqanda, ottura asiya döletliridiki xelqlerning dölet siyasitige tesir körsetküdek qudriti bar. Qaraydighan bolsaq, qazaqistan we qirghizistandiki kishiler Uyghurlar rayonida boluwatqan ishlarni yéqindin közitiwatidu. Shundaqla xitayning küchi bu döletlerde zoriyip ketse Uyghurlarning béshigha kelgen ishlar bizgimu kélip qalarmu, dep ensirewatidu. Shunga bezi ishlarning qandaq netije élip kélishige hazir birnerse dégili bolmaydu: yéqinda qazaqistan prézidénti istépa berdi. Shexsen men mushu ish kéyinki nöwetlik prézidéntni saylaydighan waqitta chong bir ghewghagha seweb bolup qalarmu, dep oylawatimen."

Jéymis klad ependimu ayrim ziyaritimizni qobul qilghanda biz uning bilen Uyghur diyaridiki siyasiy basturushqa chétishliq xitay emeldarlirini jazalashqa da'ir tedbirler toghrisida néme üchün axirqi qarar élinmaywatqanliqi toghrisida sözleshtuq. U buning köp sahege chétilidighan bir mesile ikenlikini, shundaqla amérika hökümiti üchünmu bir muhim qarar ikenlikini, shunga buning sozulup kétishide köp tereplime amillarning barliqini tekitlidi. 

"Roshenki, bu xil kéchikishtiki asasliq seweb ikkilinish. Chünki bu xitaylar üchün bekmu chong bir mesile. Biz üchün bolsa ashu xil zulumlargha sewebkar bolghuchi shexslerni muqimlashturush we ularni biwasite, konkrét eyiblesh bir zor mesile. Chünki bu xu'awéy guruhidiki héliqi ayalning tutqun qilinishidinmu nechche yüz hesse muhim bolghan bir mesile. Shunga bu xil ikkilinishni toghra chüshinishke bolidu. Belkim siz bundaq depla buni aqlighili bolmaydu, déyishingiz mumkin. Emma méningche, bu toghra chüshinishke bolidighan mesilidur. Ikkinchi mesile bolsa xitayning ish-herikitige qandaq qilip tesir körsitishning yolliridur. Bumu estayidil oylinishqa tégishlik ishlardur. Lékin bizningche, bu (xil jazalash) tamamen mumkin. Yene bir yaqtin jaza tedbirlirini ijra qilish simwolluq nuqtisidin alghandimu bek chong bir qedem. Emma bu birer shexske qarita biwasite tesir peyda qilidighan nerse emes. Jazalash mesilisi bekmu zor bir mesile bolghachqa biz uni ikki terep munasiwiti rawurus buzulup bir yerge barghanda andin otturigha tashlaymiz. Emma bérma we bashqa jaylarda bu xil jazalash tedbirlirining chong roli boluwatidu."

Yéqinqi mezgillerdin buyan bu xildiki muhakime yighinliri arqimu-arqidin échiliwatqan bolup, bu bir tereptin kishilerning Uyghurlar mesilisige bolghan qiziqishining éship bériwatqanliqini körsetse, yene bir yaqtin bu xildiki yighinlar arqiliq Uyghurlar mesilisi téximu köp kishilerge uqushluq we sistémiliq shekilde anglitilmaqta.

Toluq bet