Erkin sidiq: Uyghur ana tilini qoghdashta emeliy qedemler bésilmaqta

Muxbirimiz méhriban
2021-06-15
Share
Yiraq qirlarda échiliwatqan Dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghurlar özliri yashawatqan döletlerde Uyghur ana til mekteplirini küchep tereqqiy qildurmaqta.
Photo: RFA

15-Iyun küni "Dunya Uyghur qurultiyi", "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" qatarliq Uyghur teshkilatliri, we muhajirettiki Uyghurlar ijtima'iy alaqe munberliride bayanat élan qilish we bashqa pa'aliyetler arqiliq, "Uyghur ana tili küni" ni qutluqlidi.

Dunya Uyghur qurultiyi 2015-yili 5-ayning 22-küni resmiy bayanat élan qilip, xitay hökümitining her xil cheklime siyasetliri sewebidin éghir xirisqa duch kéliwatqan Uyghur ana tilini qoghdash üchün, her yili 15-iyun künini "Xelq'ara Uyghur ana tili küni" dep xatirileshni qarar qilghanidi.

Dunya Uyghur qurultiyi bu yil 15-iyun küni élan qilghan bayanatidimu xitay hökümiti teripidin yoqitilish obyéktigha aylan'ghan Uyghur ana tilini qoghdashni tekitlidi.

Uyghur ana tili yéqinqi 20 yildin buyan xitay hökümiti yolgha qoyghan her xil cheklimiler sewebidin, éghir xirisqa duch kelgenidi. Xitay hökümiti 1990-yillarning axiri, deslep xitay ölke sheherliride "Shinjang sinipliri" ni qurush, 2000-yillarning béshida Uyghur diyarida "Qosh tilliq siniplar" ni tesis qilish arqiliq, Uyghur ewladlirini xitay tilida terbiyeleshni yolgha qoydi. Halbuki 2016-yili 9-aygha kelgende Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazariti uqturush chiqirip, Uyghur rayonidiki, yesli, bashlan'ghuch we ottura mekteplerde "Dölet tili oqutushi" namida xitay tili oqutushini omumyüzlük yolgha qoyghan idi.

Mana shundaq ehwalda herqaysi ellerdiki Uyghur teshkilatlirining yéteklishide muhajirettiki Uyghurlarning ana tilini qoghdash herikiti bashlandi. Deslepki mezgillerde herqaysi döletlerde tarqilip olturaqlashqan Uyghurlar perzentlirige a'ilide Uyghur ana tilini ögitishni bala terbiyesidiki muhim nuqtilarning biri qildi. Kéyinki mezgillerde bolsa Uyghurlar nisbeten köp olturaqlashqan döletlerde Uyghur ana til mekteplirini tesis qilish, Uyghur ana tili ma'aripini tereqqiy qildurush arqiliq Uyghur milliy kimlikini saqlap qélish teshebbusi barghanche kücheydi.

Uyghur ana tili ma'aripi teshebbuschiliridin, amérikidiki alem qatnishi idarisining inzhénéri, doktor erkin sidiq ependi 2000-yillardin bashlapla chet'ellerde ana tili ma'aripini yolgha qoyushni teshebbus qilip köpligen maqalilerni élan qilip kéliwatqan Uyghur pa'aliyetchilirining biri.

Erkin sidiq ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, nöwette Uyghur tili duchar boluwatqan xirislar, xitay néme üchün Uyghur diyarida ana tilda ma'aripni cheklidi? Uyghur tilini qoghdap qélish üchün chet'eldiki Uyghurlar qandaq emeliy xizmetlerni némilerni qilishi kérek? dégen mesililer heqqide öz köz qarashlirini otturigha qoydi.

Erkin sidiq ependi aldi bilen muhajirettiki Uyghurlarning ana tilni qoghdap qélish üchün qilishqa tégishlik xizmetler toghrisida toxtaldi.

Erkin sidiq ependining qarishiche, xitay hökümiti teripidin yoqitish obyéktigha aylan'ghan "Uyghur ana tili" ni qoghdap qélish herikiti nöwette, chet'ellerdiki Uyghurlarning ewladlirigha Uyghur ana tili terbiyesini kücheytishi arqiliq élip bériliwatqan bolup, bu Uyghur milliy kimlikini saqlap qélishtiki eng muhim halqilarning biri iken.

Erkin sidiq ependi yene uning teshebbusida qurulghan "Uyghur projékt fondi" ning emeliy xizmetliri heqqidimu toxtaldi.

Uning bildürüshiche, 2019-yili tesis qilin'ghan "Uyghur projékt fondi", yéqinqi birqanche yildin buyan "Uyghur tor zhurnili", "Uyghur tili öginish épi" tarqitish we "Uyghur tili élipbesini birlikke keltürüsh" pa'aliyiti élip bérish qatarliq emeliy xizmetlerni qilmaqta iken.

Erkin sidiq ependi yene Uyghurlar olturaqlashqan döletlerde ana til mektipini omumlashturush, Uyghurche derslik kitablarni tüzüsh, ata-anilarning balilirigha Uyghurche ögitishke alahide ehmiyet bérishi kéreklikinimu tekitlidi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet