Б д т алаһидә тәкшүргүчи әмәлдари: уйғурларниң қул әмгики инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилиши мумкин

Мухбиримиз ирадә
2022.08.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bdt-omumiy-yighin-korunushi Б д т омумий йиғини көрүнүши. Ню-йорк, 2022-йил април.
AFP

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң алаһидә тәкшүргүчи әмәлдари  томоя обоката тәрипидин елан қилинған мәҗбурий әмгәккә даир муһим доклатта, хитай һөкүмитиниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиватқанлиқи хуласиләп чиқилди.

16- Авғуст күни елан қилинған “һазирқи қуллуқниң шәкиллири” намлиқ доклатта төвәндикидәк ибариләр орун алған:

 “ алаһидә тәкшүргүчи шинҗаң уйғур аптоном районида уйғур, қазақ вә башқа аз санлиқ милләтләрни мәҗбурий әмгәккә селиш йүз бериватиду, дәп йәкүн чиқиришни мувапиқ дәп қарайду... Алаһидә тәкшүргүчиниң қаришичә, тәрәпләрниң қиливатқан әмгикиниң мәҗбурий характерини көрситип беридиған мәҗбурий әмгәк көрсәткүчлири нурғун әһвалларда мәвҗут .... Бәзи әһваллар һәтта уларни қул қилиштәк инсанийәткә қарши җинайәтни тәшкил қилиши мумкин ...”.

Мәзкур партлатқуч доклат әслидә б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң (Human Rights Council Fifty-first session) бу йил сентәбирдә ечилидиған 51- нөвәтлик йиғини үчүн тәйярланған доклат болуп, униңдики бу кәскин ибариләр күчлүк диққәт қозғиди.

Америка коммунизм қурбанлири хатирә мозийи фондиниң тәтқиқатчиси, тонулған уйғур мәсилилири тәтқиқатчиси доктор адриян зенз радийомизға қилған сөзидә бу доклатни бөсүш характерлик, дәп баһалиди. У мундақ деди: “ б д т алаһидә доклатчиси тәрипидин тәйярланған бу доклатта интайин кәскин ибариләр қоллинилған. Униңда бәзи әһвалларда уйғурларниң инсанийәткә қарши җинайәт һесаблинидиған қул әмгикигә селинғанлиқи қәйт қилинған. Бу интайин кәскин ипадә. У шундақла хәлқара әмгәк тәшкилатиниң мутәхәссисләр комиссийәсигә охшаш йәнә бир юқири дәриҗилик органниң рәсмий йәкүни. Бу һазирғичә уйғур мәҗбурий әмгики һәққидә рәсмий йәкүн чиқарған әң алий орган болуп, бөсүш характерлик нәтиҗә һесаблиниду.”

Адриян зенз әпәндиниң билдүрүшичә,бу  доклатниң йәнә бир муһим алаһидилики болса,  б д т ниң мәҗбурий әмгәк мәсилиси бойичә доклат тәйярлайдиған алаһидә тәкшүргүчилири пәвқуладдә һоқуқ берилгән кишиләр болуп, уларниң доклатини елан қилишиға һечким  тосалғулуқ қилалмайдикән.

Адриян зенз мундақ дәйду: “ бу толиму әһмийәтлик. Чүнки мәҗбурий әмгәк мәсилисидики алаһидә тәкшүргүчиләр пәвқуладдә һоқуқ берилгән кишиләрдур. Бундақ доклатлар адәттә наһайити җимҗит тәйярлиниду, у мишәл бачелет ишханиси тәйярлайдиған доклатқиму охшимайду. Улар бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссарлиқидин (Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights) мустәқил. Шуңа бу уйғур мәҗбурий әмгикиниң мустәқил һалда дәлиллиниши, йәнә келип мәхсус мәҗбурий әмгәк мәсилисини тәтқиқ қилидиған алаһидә тәкшүргүчи  тәрипидин дәлиллиниши болуп һесаблиниду.”  

Мәлум болушичә, бу доклат дуняниң һәрқайси җайлирида йүз бериватқан мәҗбурий әмгәк вә униң шәкиллири тәкшүрүп тәтқиқ қилинғандин кейин елан қилинидиған болуп, уйғурларниң мәҗбурий әмгәк мәсилисиму мана мушу даиридә тәтқиқ қилинғаникән. Алаһидә тәкшүргүчиниң  тәкшүрүш басқучида адриян зенз әпәндиниң уйғур мәҗбурий әмгикини тәтқиқ қилип язған 2 парчә доклати вә тибәтләрниң мәҗбурий әмгәк мәсилиси һәққидики 1 парчә доклати болуп, җәмий 3 парчә тәтқиқат доклати қобул қилинған. Адриян зенз буниңдин пәхирләнгәнликини ипадә қилиш билән биргә, буни уйғурлар үчүн көрситилгән тиришчанлиқларниң мевиси, уйғурларниң ғәлибиси, дәп баһалиди. У мундақ деди:

“ бу нурғун тәтқиқатчиларниң уйғур мәҗбурий әмгикини дуняға ашкарилаш үчүн қилған узун йиллиқ тәтқиқатиниң мевиси болуп һесаблиниду. Хизмәтлиримизниң юқири дәриҗилик шәхс тәрипидин дәлилләнгәнликини көрүш бизни толиму хурсән қилди. Уйғурларға қилиниватқан вәһшийликниң бир қисми болған мәҗбурий әмгәкниң юқири дәриҗилик дәлилләшкә еришиши уйғурлар үчүн һәқиқий ғәлибидур!”

Дәрвәқә мәзкур доклат - уйғурлар нәччә вақиттин бери б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишәл бачелет ишханиси тәрипидин елан қилинидиған доклатни күтүватқан, хитай һөкүмити болса бу доклатни елан қилдурмаслиқ үчүн барлиқ амал – чарә вә тәшвиқатларни ишқа селиватқан бир пәйттә елан қилинди. Техи йеқинда америка кеңәш палата әзаси марко рубийо мишәл бачелитни бу доклатни әмди дәрһал елан қилишқа чақирип бесим ишләткән иди.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса радийомизға қилған сөзидә б д т ниң алаһидә доклатчисиниң уйғур мәҗбурий әмгики һәққидики хуласисини қарши елиш билән биргә, бу йәкүнниң интайин муһим пәйттә елан қилинғанлиқини вә буниң мишәл бачелет үстидики бесимни қаттиқ күчәйтип доклатни елан қилишқа мәҗбурлайдиғанлиқини билдүрди.

Диққәт қозғайдиғини, б д т алаһидә  тәкшүргүчиси хитай һөкүмитиниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә һәтта инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилидиған қуллуққа селиватқанлиқи йәкүнләнгән бу доклати елан қилиништин техи 4 күн бурун йәни 12- авғуст күни хитай һөкүмити хәлқара әмгәк тәшкилатиниң асасий хитабнамисидики мәҗбурий әмгәккә қарши турушқа мунасивәтлик икки маддисиға қол қоюп мақуллиғаникән. Хитай тәстиқлап қол қойған маддиниң бири болған 105- мадда дәл дөләт қоллишидики мәҗбурий әмгәккә қарши туруш үчүн лайиһәләнгәникән.

Хитай даирилириниң нөвәттә б д т ниң бу алаһидә доклатиға қандақ инкас қайтуридиғанлиқи диққәт қозғимақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.