B d t kishilik hoquq aliy komissari bachélétning xitay ziyariti resmiy bashlandi

Muxbirimiz nur'iman
2022-05-23
Share
Mishél bachélét xitay ziyaritide Uyghur irqiy qirghinchiliqigha da'ir delil-ispatlarni körelemdu? B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét(Michelle Bachelet) yighinda sözlewatqan körünüshi chong ékranda körünmekte. 2022-Yili 3-mart, jenwe.
AFP

23-May küni birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komitétining aliy komissari mishél bachélétning xitay ziyariti resmiy bashlan'ghan. 28-Mayghiche dawamlishidighan bu bir heptilik ziyaret dawamida mishél bachélét bashchiliqidiki b d t ziyaret ömikining Uyghur rayoninimu ziyaret qilidighanliqi melum.

“Blumbérg xewerliri” ning 23-maydiki xewiride éytilishiche, mishél bachélét 23-may küni diplomatlar bilen ötküzgen ékran yighinida, özining bu bir heptilik Uyghur éli ziyaritining “Tekshürüsh” bolmaydighanliqi, belki xitay emeldarliri bilen körüshüshni asas qilidighanliqini éytqan.

Xitay tashqiy ishlar ministirliqining bayanatchisi wang wénbinmu 23-may küni béyjingda ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida, bachélétning xitay ziyaritige axbarat sahesining qatnashturulmaydighanliqi, bu ziyaretning “Ikki terepning qoshulushi bilen yépiq halda élip bérilidighanliqi” ni bildürgen.

Melum bolushiche, bu qétimliq ziyaret b d t kishilik hoquq komitéti ali komissarining 2005-yilidin buyanqi xitayni tunji qétim ziyaret qilishi bolup hésablinidiken. Xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliri, jümlidin amérikadiki “Kishilik hoquqni közitish teshkilati” b d t kishilik hoquq aliy komissarning bu qétimliq xitay ziyaritide “Insaniyetke qarshi jinayet” lerni tekshürüshni hemmidin muhim orun'gha qoyushi kéreklikini tekitligen.

“Kishilik hoquqni közitish teshkilati” ning xitay ishliri mes'uli sofi richardson (Sophie Richardson) xanim bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Biz bilen birlikte Uyghur kishilik hoquq qurulushi we bashqa nurghun kishilik hoquq organliri we tetqiqatchilar, xitayning insaniyetke qarshi jinayetliri heqqide perezlirimizni emes, belki nurghunlighan ishenchlik ispatlarni otturigha qoyduq. Eger xitaydin bashqa dölet bolghan bolsa, aliburun nechche qétim tekshürülüp bolghan bolatti. Xitay hökümitining özi bachélétning bu qétimliq xitay ziyaritining yuqiri cheklimilik ziyaret bolidighanliqini éytiwatidu. Lékin aliy komissar xitayning ‛jinayi jawabkarliqi‚ ni sürüshte qilishta ching tursa, yenila tekshürüshke purset bolushi mumkin idi. Biz yillardin biri xitaydin ibaret bu mustebit hakimiyetning basturushigha uchrawatqan kishilerning ehwalini anglitip kelduq. U bu ehwallarning hemmisidin xewerdar, u ashu mesilining merkizide turuwatidu. Hazirqi gep uning xitay hökümiti bilen bilen yüzleshkende, buninggha qarita qandaq heriket qélishida. Bu uning xizmiti we uning mejburiyiti, xalas.”

Xelq'ara kechürüm teshkilati (Amnesty International) 23-may küni élan qilghan bayanatida, b d t kishilik hoquq aliy komissarining Uyghur rayonidiki “Insaniyetke qarshi jinayet” lerni tekshürüp körüshi üchün bu halqiliq pursetni ching tutushi kéreklikini tekitligen.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard (Agnes Callamard) bayanatta mundaq dégen: “Mishél bachélétning shinjanggha qilghan ziyariti bu rayondiki kishilik hoquq depsendichilikini hel qilishtiki halqiliq purset, bu yene xitay hökümitining heqiqetni yoshurush urunushlirigha qarshi élip bérilidighan bir meydan jengdur. Halbuki, alte kün dawamlishidighan bu ziyarette u peqet shinjangdiki insaniyetke qarshi jinayetlerning yüzini siypap ötüp kétishi mumkin. Emma héch bolmighanda, bachélétning ziyariti choqum xitayning rayondiki basturushlirida ziyankeshlikke uchrighuchilargha merkezleshtürülüshi kérek, yeni Uyghurlar we bashqa musulmanlar basturushning nishani boluwatidu. Ularning chet eldiki a'ile tawabi'atliri öz uruq-tughqanlirining qeyerde tutup turuluwatqanliqini, ular üchün qandaq usulda adalet telep qilishni bilelmey azabliniwatidu.”

Xelq'ara kechürüm teshkilati we bashqa kishilik hoquq teshkilatliri xitay da'irilirining b d t ning musteqil kishilik hoquq mutexessisliri bilen bashqa kishilik hoquq nazaretchilirining Uyghur rayonigha kirishige ruxset qilishini köp qétim telep qilghan idi.

Amérika tashqiy ishlar ministirliqining bayanatchisi néd prays (Ned Price) aldinqi heptilerde amérika tashqiy ishlar ministirliqining b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélétning Uyghur rayonini öz ichige alghan xitay ziyaritidin “Chongqur endishe” qiliwatqanliqini bildürgen idi.

Amérika kéngesh palata ezasi édward markéy(Edward Markey) bilen mit romnéy(Mitt Romney), b d t kishilik hoquq aliy komissarining bu qétimliq xitay ziyaritining “Tosalghusiz we nazaretsiz” ilip bérilishi toghriliq chaqiriq qilghan idi.

Ular bu heqte élan qilghan bayanatida mundaq dégen: “Biz birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarining xitay xelq jumhuriyiti hökümiti bilen töt yildek söhbetleshkendin kéyin, axiri shinjangbni ziyaret qilishqa baridighanliqi toghrisidiki xewerni qarshi alimiz. Uning xitay hökümitining rayondiki Uyghurlar we bashqa milletlerge qarita yürgüziwatqan jinayi qilmishlirini éniqlash jeryanida nazaretsiz, cheklimisiz ziyaret qilishi intayin muhim. U ziyariti jeryanida ziyaret qilish hoquqi cheklen'gen yaki kontrol qilishqa urun'ghan ehwallarni choqum xatirilishi we xelq'aragha ashkarilishi kérek”.

Aldinqi qétimliq programmilirimizda biz béyjingning Uyghurlargha yürgüzüliwatqan “Irqiy qirghinchiliq” we “Uyghur mejburiy emgiki” ni inkar qilidighan bir qatar ijtima'iy taratqu teshwiqatliri, shundaqla xelq'ara axbarat wasitilirining xitaygha bérip Uyghurlar heqqide neq meydandin xewer ishleshte uchrighan tosalghuliri heqqide melumat bergen iduq.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi mishél bachélét xanimning xitay ziyariti heqqide radiyomizning ziyaritini qobul qilip mundaq dédi: “Mishél bachélét xanimning bu ziyaret jeryanida xitayning bir emeldari bolup qalmasliqini, b d t kishilik hoquq komitétining ali komissarliq wezipisini untup qalmasliqini ümid qilimen.”

Sofi richardson xanim axirida mundaq dédi: “Bu ziyaret peqetla mishél bachélétning yaki uning kishilik hoquq ishxanisining ishenchiliklik derijisining qandaqliqini körsitip bermeydu, belki uningdinmu muhimi, pütkül b d t kishilik hoquq sistémisining zadi qandaq yüritilidighanliqi we kishilik hoquq mesililirini hel qilishta uning zadi qanchilik funkitsiyge ige bir organ ikenlikidek heqiqiy yüzini körsitip biridu. Emma biz yenila uning bu hepte axirida néme deydighanliqigha qaraymiz.”

“Blumbérg xewerliri” ning xewirige asaslan'ghanda, b d t ning bir emeldari mishél bachélétning Uyghur rayonidiki bir tutup turush merkizini ziyaret qilidighanliqini we xitay hökümet da'iriliri bilen musteqil körüshidighanliqni delilligen. Xewerge qarighanda, bachélét yene Uyghur rayoni heqqide kéchiktürülgen doklat we bu ziyaret heqqide ayrim-ayrim halda doklat teyyarlaydighanliqini bildürgen, emma her ikkisining élan qilinish waqtini éytmighan.

B d t kishilik hoquq ishxanisining 20-may künidiki bayanatida körsitilishiche, mishél bachélét 23-maydin 28-mayghiche élip baridighan ziyariti jeryanida, gu'angju uniwérsitétida nutuq sözleydiken. Uyghur rayonining qeshqer we ürümchi shehirini ziyaret qilidiken we shenbe küni muxbirlarni kütüwélish yighini chaqirip, bu qétimliq ziyaritini axirlashturidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet