Германийәлик мухбир: "шинҗаңда тартқан сүрәтлиримиз сәл тутуқ, әмма бир нәрсә ениқ: у болсиму вәһимә"

Мухбиримиз нуриман
2021-06-08
Share
Хитай уйғур районида Хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан түрлүк бесими вә диний етиқад чәклимилири уйғурларни чүшкүнләштүрмәктә. 2009-Йили 17-июл, үрүмчи.
AFP

Америка ташқий ишлар министирлиқи 19-январ күни хитай һөкүмитиниң уйғур районидики уйғурларға қаратқан кәң көләмлик бастурушини рәсмий "ирқий қирғинчилиқ" вә "инсанийәткә қарши җинайәт" дәп бекиткәндин кейин, әнгилийә парламенти, канада парламенти, голландийә парламенти вә литва парламенти қатарлиқ бәш дөләт аппаратиму арқа-арқидин хитайниң уйғур вә башқа түркий милләтләргә қаратқан бастурушлирини "ирқий қирғинчилиқ" дәп елан қилди.

Әнглийәдики мустәқил "уйғур сот коллегийәси" му хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан ирқий қирғинчилиқини баһалашни мәқсәт қилған тунҗи қетимлиқ испат аңлаш йиғининиң 4-июндин 7-июнғичә елип берилидиғанлиқини елан қилиди.

Хитай һөкүмитиниң уйғур районидики җинайәтлирини тунҗи қетим сотлаштәк бу тарихий сотниң ечилиш вақти йеқинлашқансери, хитай һөкүмити "уйғур сот коллегийәси" ниң тор бетини қалаймиқанлаштуруш, коллегийәниң сотчилири вә адвокатлириға шәхсий һуҗум қилиш, испат аңлаш йиғинида гуваһлиқ беришкә тәйярлиниватқан лагер шаһитлириға қарита боһтан чаплаш характерлик һуҗум қилиш қатарлиқ усуллар арқилиқ испатларниң хәлқара таратқуларниң алдида ашкара болушиға тосқунлуқ қилишқа урунған.

Униңдин башқа гирманийәдики "әйнәк" гезитиниң алдинқи һәптә елан қилған "шинҗаңдики дисней бағчисида хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан зулуми" сәрләвһилик мақалисигә қариғанда, хитай һөкүмити уйғур районида бир "сәһнә" ясап, сәһнидә "хушал яшаватқан уйғур" образини яритишқа күчәватмақта икән.

Мәзкур мақалигә қариғанда, аптор хитай һакимийитиниң хәлқараға көрсәткән вә көрситиватқан "музтағниң пәқәтла көрүнгән қисми" ниң астидики йошурун бөликини көрүп беқиш үчүн уйғур районини зиярәт қилған.

Аптор мақалидә мундақ дәйду: "биз бир һәптә вақит ичидә бу районни айлинип саяһәт қилимиз. Мәркизий шәһәр урумчи, турпан йезилири, уйқудики шәһәр яркәнт вә бостанлиқ шәһәр қәшқәрни зиярәт қилимиз."

Мақалидә бу йилқи мусулманларниң роза һийт күни, йәни 13-май күнидә хитай дөләтлик телевизийә истансисиниң икки учқучисиз камерасиниң нәқ мәйданни сүрәткә алғанлиқи, бу көрүнүшләрни хитай тәшвиқат қаналлириниң иҗтимаий алақә торлирида тарқитидиғанлиқи йезилған. Мақалидә йәнә: "улар бу сүрәтләрни бейҗиңдики рәһбәрләргә вә хәлқараға көрситиш арқилиқ уйғурларни өз әнәниси бойичә әркин һалда яшаватқанлиқини испатлаватқандәк қилиду," дәп тәкитлигән.

Рамазан башлиниши билән хитай һөкүмитиниң уйғурларни мәсчитләргә беришқа үндәп һәтта мәҗбурлаватқанлиқи, әмма 4 йилдин буян давам қиливатқан диний кимлики түпәйлидин тутулуш долқунидин қорқуп кәткән хәлқ аммисиниң, мәсчиткә беришқа зорлисиму, беришқа җүрәт қилалмайватқанлиқи радийомиз тәрипидинму дәлилләнгән иди.

Хитай ташқий ишлар министирлиқиниң баянатчиси хуа чүнйиң 26-март мухбирларни күтүвелиш йиғинида "шинҗаңда һәргизму миллий мәсилә, диний мәсилә яки кишилик һоқуқ мәсилиси мәвҗут әмәс" дейиш арқилиқ уйғурларниң миллий вә диний кимлики түпәйлидин лагерларға, түрмиләргә солиниватқанлиқини инкар қилған иди.

Йеқинда америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши хитай һөкүмитиниң уйғур диний затлириға қаратқан бастуруши һәққидә бир парчә муһим доклат елан қилип, уйғурларниң диний кимликигә қаритилған һуҗумниң көлими вә дәриҗисини йорутуп бәргән иди. Бу доклатта 2014-йилдин башлап уйғур районида тутқун қилинған, кесиветилгән вә яки өлтүрүлгән имамлар вә башқа диний затларға аит 1046 дело турғузуп чиқилған. Улар бу рәқәмни "муз тағниң пәқәтла көрүнгән қисми" дәп әскәрткән.

Мәлум болушичә, хитай һакимийити хәлқарада уйғурлар мәсилиси сәвәблик еғир бесимға дуч келиватқан болуп, өзини ақлаш, һәқиқәтни йошуруш үчүн һәрхил усулларни қолланмақта икән.

Аптор мақалисидә өзлириниң бейҗиңдин үрүмчигә келип узун өтмәй хитай дөләт хәвпсизлики идарисиниң хадимлириниң уларниң арқисиға чүшкәнликини тилға алған. Арқисиға чүшкән кишиләрни мундақ тәсвирлигән: "улар адәттә 20 яштин 40 яш арилиқидики тәқ-турқи охшаш әрләр, адәттә бешида шәпкә, йүзидә маска вә көзидә көзәйнәк болиду. Уларниң әң яқтуридиған қошумчә әсваби әрләр сомкиси". Аптор уларни "көләңгә" дәп атиған болуп, бир һәптә җәрянида көләңгиләр улардин айрилмиған.

Аптор мақалисидә йәркәндики бир қанчә мәсчиткә есилған қизил лозункиларға "әйдаң, әйго", йәни "партийәни сөйүң, вәтәнни сөйүң" дегән шуарларниң һәммә йәргә есилғанлиқини тәкитлигән.

Йәрлик кадирлар уларға бир мәсчитни көрсәткән. Мәсчит пакиз икән, лекин апторниң диққитини тартқини әслидә намаз оқуйдиған кишиләр керип таһарәт алидиған өйниң ишикигә хитайчә, уйғурчә вә инглизчә "саяһәтчиләр һаҗәтханиси" дегән хәт йезилған тахта есилған.

У йәнә мақалисидә мундақ дәп язиду: "уйғурлар өз һаятини наһайити итаәтмәнлик билән роһсиз бир шәкилдә яшаветипту. Бу хил дисней бағчисидики оюнға айлинип қалған мәдәнийәт асан ассимилиятсийә болуп кетиду. Уйғурланиң бу хил шәкилдики мәвҗутлуқини хитай рәһбәрлириниң арзусидәк қилиду."

Аптор қәшқәр, йәркән, үрүмчиләрдә учратқан такси шопури, меһманхана йенидики мал сатқучи вә башқа йәрләрдә учратқан уйғурларниң сөз һәрикәтлирини көзәткән.

У ахрида өзи йолуққан бир кечик вәқәни мундақ дәп язған: улар бир такси тосқан. Такси шопури уйғур болуп, уларниң чәт әллик икәнликини билгәндин кейинки әнсирәшлири һәққидә шундақ дәйду: "такси шопури бизни таҗик дәп ойлап машинисиға алған икән. У бизгә: ‹силәр кәткәндин кейин бизгә немә болғанлиқини биләлмәйсиләр' деди. Бу бәк ечинишлиқ әһвал. Шинҗаңдин елип кәткән сүрәтлиримиз сәл тутуқ, әмма бир нәрсә ениқ: у болсиму давамлишиватқан вәһимә."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт