Bingtu'enning 3 tin artuq perzent körgenlerni mukapatlash qararining arqisigha yoshurun'ghan siyasiy meqsetler

Muxbirimiz méhriban
2022.06.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
pilanliq-tughut-ikki-perzentlik.jpg Xitay anining qoshkézek balilirini baghchida oynitiwatqan körünüshi. 2015-Yili 30-öktebir.
AFP

Xitayning “Bingtu'en géziti” 9-iyun küni mexsus xewer élan qilip, bingtu'en qarmiqida 3 yaki 3 tin artuq perzentlik bolghanlarni mukapatlash we righbetlendürüsh belgilimisi chiqarghan.

Belgilimide déyilishiche, bingtu'en teweside 3 perzent yaki uningdin jiq perzent körgenlerge doxturxanidiki tughush we perzentlirini dawalash heqqi, yesli heqqi qatarliqlargha iqtisadiy yardem bérish, xizmet ornidiki dem élish künliride, yer teqsimati, öy teqsimati qatarliqlarda étibar bérish, iqtisadiy qiyinchiliqi barlargha hökümet maliyesidin yardem ajritish qatarliqlar alahide tekitlen'gen.

Melumki, bu yil 3-aydin bashlap pütün pütkül xitay miqyasida 3 perzentlik bolushqa ruxset qilish belgilimisi yolgha qoyulghan. Uyghur aptonom rayonidimu bu belgilimining 6-ayning 4-künidin bashlap ijra qilinidighanliqi xewer qilin'ghan.

Amérika chikago uniwérsitétning tekliplik proféssori adwokat téng biyaw ependining qarishiche, bingtu'ende yolgha qoyulghan “3 Tin artuq perzentlik bolghanlarni mukapatlash we righbetlendürüsh belgilimisi” Uyghur rayonidiki xitay nopusining éshishida türtkilik rol oynaydiken.

Emma u 3 perzentlik bolushqa righbetlendürüsh siyasitining irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan Uyghurlargha nisbeten héchqandaq ehmiyiti yoqlighini bildürüp: “Uning, yeni xitayning 3 perzentlik bolush siyasiti, nöwette shinjangda yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitige nisbeten éytqanda héchqandaq tesiri yoq dések bolidu”, dédi.

Téng biyaw ependi bu sözini izahlap yene mundaq dédi: “Xitay ilgiri ijra qilinip kéliwatqan bir perzentlik pilanliq tughut siyasitini bikar qilip, 2 perzentlik, kéyinche 3 perzentlik bolushni yolgha qoydi. Yeni xitay döliti miqyasidin éytqanda, bu belgilime siyasiy we iqtisadiy meqsetni chiqish qilghan. Chünki xitayda nopusning qérishi uninggha éghir iqtisadiy ziyan élip keldi. Shunga u xitayda emgek küchlirini yashlashturush, iqtisadiy ünümni ashurush éhtiyajidin bu siyasetni yolgha qoyghan. Emma uning shinjangda yürgüzgen irqiy qirghinchiliq siyasitidiki mejburiy tughmas qilish, mejburiy bala chüshürüsh, balilarni ata-aniliridin ayriwétish, milyonlighan ademni lagérlargha qamash heriketliri keltürüp chiqarghan Uyghur nopusining azlishini bu belgilimiler arqiliq eslige keltürgili bolmaydu. Bu heqtiki tetqiqat doklatliridinmu qarighanda nöwette Uyghurlarning tughush nisbiti töwenlep, nopusi shiddet bilen aziyip ketmekte”.

Téng biyaw ependi bu qarashlirini izahlap, Uyghurshunas doktur adriyan zénz teripidin 2021-yili 8-ayda élan qilin'ghan doklattiki “2040-Yilgha barghanda pütkül Uyghur millitining köpiyish nisbitide töt yérim milyon Uyghurning kémiyip kétishi éhtimali bar” dégen bayanlarni neqil élip ötti.

Washin'gton shehiridiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi, doktur adriyan zénzning “Uyghurlarning nopus üstünlükini özgertish qurulushi: béyjing da'irilirining jenubiy shinjangdiki nopusni elalashturush istratégiyesi heqqide tehlil” témisidiki doklati 24-awghust küni “Teylor we fransis guruhi” bashqurushidiki “Ottura asiya tekshürüshi” zhurnilining 2021-yilliq awghust sanida élan qilin'ghanidi.

Adriyan zénzning bu heqtiki éytqanlirigha asaslan'ghanda, kelgüsi 20 yilda tarim wadisidiki Uyghurlarning nopusi birnechche milyon töwenlesh bedilige xitay nopusining bu jaylardiki éshish nisbiti 25 pirsentke yétidiken.

Adriyan zénz ependining bildürüshiche, delil-ispat teriqiside tertip boyiche bérilgen xitayning hökümet höjjetliridin, xitay kompartiyesining gherezlik we meqsetlik halda Uyghurlarning nopusini tebi'iy köpiyishtin cheklewatqanliqi namayan bolidiken. Uning doklatida körsitilishiche, xitay hökümiti bu meqsetni emelge ashurush üchün, rayonda mejburlash tüsini alghan tughut cheklesh tedbirliri, lagérlargha qamash we bashqa milletlerge toylashturush charilirini ijra qilmaqtiken. Nawada ehwal mushu teriqide dawam qilsa, 2040-yiligha barghanda pütkül Uyghur millitining köpiyish nisbitide töt yérim milyon Uyghurning kémiyip kétishi éhtimalgha tolimu yéqin iken.

Gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchiliridin lagér shahiti qelbinur sidiq xanim, 2017-yili özi ders ötken lagérda qiz ayallarning mejburiy tughmasliq opératsiyesi qildurush, mejburiy dora yégüzülüsh sewebidin 18 yashtin 40 yashqiche bolghan 80 pirsenttin %90 kéche ayalning héyizi toxtap ketkenlikini, lagér sirtidiki tughut yéshidiki Uyghur ayalliriningmu omumyüzlük halda mejburiy tughmas qilinishqa uchrighanliqini bayan qilip ötti.

Qelbinur xanimning bildürüshiche, nöwette Uyghur diyarida atalmish “3 Perzentlik bolush, hetta 3 perzenttin köp perzent körüshke righbetlendürüsh” siyasiti yolgha qoyulghan teqdirdimu, Uyghur ayallirining tughush iqtidari eslige kelmeydiken, Uyghur nopusining normal éshishimu mumkin emes iken.

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin ijra'iye re'isi ilshat hesen ependining bildürüshiche, 3 perzentlik bolush belgilimisining Uyghur rayonidiki xitay nopusi merkezleshken bingtu'ende mukapatlash we alahide imtiyazlar bedilige ijra qilinishida rayondiki xitaylashturushni tézlitishtek siyasiy meqset asasiy nishan qilin'ghaniken.

Ilshat hesen ependi yene yillardin buyan xitayning “Pilanliq tughut” siyasitining qurbanigha aylan'ghan, lagérlargha qamalghan we mejburiy tughmas qilin'ghan Uyghurlarning eksiche, nöwette Uyghur diyaridiki xitay köchmenliri nopusining her xil yollar arqiliq shiddet bilen köpiyiwatqanliqini sélishturup ötti.

Uning tekitlishiche, xitay hökümitining néme üchün bingtu'enning nopusini köpeytish heqqide mexsus mukapatliq belgilime chiqirishi we buning arqisigha yoshurun'ghan siyasiy meqset jiddiy diqqet qozghishi kérek iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet