Xitaydiki "Yüshi" shirkitining Uyghurlarni tonuydighan yumtal ishlepchiqarghanliqi ashkarilandi

Muxbirimiz erkin
2020-11-19
Share
chiray-tonush-systemisi-1.jpg Xitayda élip bérilghan yermenkide yoghan ékranda körünüp turghan chiray tonush sistémisi. 2018-Yili 23-öktebir, béyjing.
AP

Amérikadiki ipwm namliq bir nazaret téxnologiye tereqqiyat tetqiqat orni yéqinda xitayning jéjang ölkisidiki yüshi, yeni (yuniwiyo) shirkitining Uyghurlarni teqib qilishni nishan qilghan bir xil "Irqchi" yüz tonush yumtali ishlepchiqirip, bazargha salghanliqini ashkarilidi. Ipwmning bildürüshiche, yüshi shirkiti xitaydiki 3 chong bixeterlik kamérasi ishlepchiqirish shirkitining biri bolup, bu shirketlerning hemmisi Uyghurlarni nishan qilghan "Irqchil" chiray tonush yumtali ishlepchiqarghan iken.

Bu ayning bashlirida xitaydiki daxu'a téxnologiye shirkitining ötken yili xeykang téxnologiye shirkitining Uyghurlarni tonush iqtidarigha ige bu xil eqliy kaméralarni ishlepchiqarghanliqi ashkarilan'ghan. 2019-Yili amérika hökümiti bu ikki shirketni xitayning Uyghurlarni basturushigha hemkarlashqanliqi seweblik maliye ministirliqining "Qara tizimliki" ge kirgüzüp, ularning amérika téxnologiyesige érishishini chekligen idi.

Biz 18-noyabir xitayning xangjo shehiridiki yüshi shirkitining bash shtabigha téléfon qilip, ularning buninggha chüshenche bérishini telep qilduq. Bu shirketning "Owén" isimlik bir mes'ul xadimi bu heqtiki so'allirimizgha ziddiyetlik jawablarni berdi.

U bu shirketning étnik yüz tonush yumtal ishlepchiqarghanliqini inkar qilip, uning melum bir étnik milletni nishan qilghanliqini ret qildi. U: "Men bizning bundaq bir meqsitimiz bar, dep qarimaymen. Méning buningdin xewirim yoq. Méningche, bizde bundaq programma yoq," dédi. Biz uninggha ularning programma yüklesh bétidiki yumtal échish zapchisining kodida Uyghurlarning ismi barliqi, buni ipmwning bayqighanliqini éytqan bolsaqmu, lékin u buninggha delil körsitishimizni telep qilip, özlirining yumtal échish zapchisida bundaq kod yoqluqini bildürdi.

Biz yene uningdin melum bir milletni nishan qilghan bundaq bir yumtalni yasap, bazargha sélishning exlaqiy jehettin qobul qilghili bolidighan-bolmaydighanliqini soriduq. U: "Buni qobul qilghili bolmaydighanliqi", emma özining shirkitini bundaq yumtal ishleydu, dep qarimaydighanliqini bildürdi. "Undaq bolsa néme üchün bu shirket Uyghurlarni nishan qilghan bu yumtalni ishlepchiqiridu" dégen su'allimizgha u: "Men shirkitimizning mudirliri bilen sözliship, ularning bu ishni tekshürüshige türtke bolimen," dep jawab berdi.

Ipwmning bildürüshiche, yüshi shirkitining programma yüklesh bétidiki yumtal échish zapchisining étnik kodida tilgha élin'ghan xitaydiki birdin bir millet Uyghurlar iken. Ipwmning doklatida Uyghurlarning sistémiliq basturulushidin xitaydiki bixeterlik kamérasi ishlepchiqirish karxanilirining paydigha érishiwatqanliqi, amérika hökümiti xitayning daxu'a we xeykang shirketlirige émbargo qoyghandek, yüshi shirkitiningmu diqqet qozghawatqanliqini bildürgen.

Ularning tekitlishiche, mezkur yumtalning fonkitsiyesi kaméralarning Uyghur chiray kishilerni bayqap, xitay saqchilirigha aptomatik melum qilip turush bolup, ochuq-ashkara irqchiliq bolghan bu yumtal xitayning memliket miqyasida omumlashqan iken. Kishilik hoquq mutexessislirining agahlandurushiche, nöwettiki mesile bu shirketlerning kishilik hoquqni depsende qilip, payda tépishining qandaq aldini élish iken.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining aliy derijilik tetqiqatchisi hénréy shajéwiskiy 18-noyabir bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Éniqki, bu soda nahayiti tapawetlik. Biz burun daxu'a we xeykang shirketlirining nazaret téxnikisida yétekchi shirketler ikenlikini bilettuq. Biraq hazir buninggha yene biri qétildi. Bu xil programma yasaydighan bashqa nurghun sherketler kishilerni nazaret qilishni indiwidu'allashturdi. Éniqki, buning tapawiti zor. Buninggha imbargomu kar qilmaywatidu. Ular izchil xitayning qollishigha ériship keldi. Siyaset belgiligüchiler bu shirketlerning kishilik hoquqni depsende qilip payda élishini toxtitishning charisini qilishi kérek."

Hénriy shajéwiskiyning tekitlishiche, xitayning bu téxnologiyesi Uyghurlarda sinaq qilinip, chet ellerge éksport qilinmaqta iken. U burun bu téxnologiyening diktator döletlerge éksport qilinishi endishe qozghap kelgen bolsa, hazir uning démokratik döletlerge éksport qiliniwatqanliqi bildürüp, bu texnologiyening tapawiti we uning az sanliq milletlerge qaritilishi bek endishe qozghawatqnaliqini bildürdi.

Hénréy shajéwiskiy mundaq deydu: "Bu nazaret téxnologiyesi éksport qilinip, nurghun paydigha érishipla qalmay, bu yene tinchliqqa bérip taqalmaqta. Téxnologiyening kishilerni teqib qilish iqtidarining qanchilik toghra ikenlikini bilmeymen, emma u dunyada az sanliq milletlerni teqib qilish üchün ishlitilishke bashlidi. Bu hushyarliqni qozghishi kérek. Bu téxnologiye Uyghurlarda sinaq qilindi. Buning tapawiti we ajiz toplarni nishan qilishi heqiqeten endishe qozghaydu."

Bu ipwmning tunji qétim xitay shirketlirining Uyghurlarning chirayini tonush yumtali yasighanliqini ashkarilishi emes. Ular ötken yili 11-ayda bu xil yumtalning xitay hökümiti teripidin pilanlan'ghanliqi, bu programmini ishlitiwatqan 12 xitay jama'et xewpsizlik idarisini tépip chiqqan. Yüshi shirketning xitay ijtima'iy taratqulirida ashkarilishiche, bu shirket hazirgha qeder xitayning 249 "Ötkür koz" we 741 "Bixeter sheher" programmisining toxtamigha érishken bolup, u xitay saqchi organliri közitish kamérasi bilen teminleydighan asasliq shirket bolup qalghan.

Lékin hénriy shajéwiskiyning tekitlishiche, xitay shirketlirining herikiti xelq'ara ölchemlerge xiris peyda qilmaqta iken.

U mundaq dédi: "Eger bu téxnika bilen kishilerning kimlikini ularning étnik kimliki arqiliq éniqlash bir ölchemge aylansa, négizlik bir xirisni élip kélidu. Chünki biz bezi hökümetlerning bu téxnikini mes'uliyetchanliq bilen ishlitishige ishench qilalmaymiz. Buningda dunyadiki az sanliq milletler uning nishanigha aylanmaqta. Men shuni démekchi, xitayning herikiti yéngi bir ölchemni otturigha qoydi. Eger siz bir diktator hökümet bolsingiz, bu téxnikini qarshi alisiz. Chünki sizning küchingizni qoghdaydu. Buningdin dunyadiki herqandaq az sanliq millet endishe qilishi kérek."

Ipwmning bildürüshiche, yüshi shirkiti 2019-yili xitayda daxu'a we xeykang shirketliridin qalsa eng köp payda tapqan 3-chong kaméra ishlepchiqirish shirkiti iken. Nöwette elibaba bilen hemkarlishiwatqan bu shirket ilgiri xitayning xu'awéy shirkiti bilen nurghun türlerde hemkarlashqan bolsimu, lékin u yéqinqi yillarda xu'awéy bilen bolghan munasiwitige musape qoyup, xu'awéyni özining toridin chiqiriwetken.

Ipwmning ilgiri sürüshiche, amérika hökümitining xu'awéygha qattiq émbargo qoyghanliqini nezerde tutqanda yüshi shirkitining uninggha musape qoyushi heyran qalarliq ish emes iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet