Киристофер симис: «корона вируси мәсилиси хитайниң ‹ирқи қирғинчилиқ җинайити' ни йошуралмайду»

Мухбиримиз нуриман
2020-07-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка том ләнтос кишилик һоқуқ комитети ачқан хитайдики диний-итиқад әркинлики мәсилиси бойичә гуваһлиқ бериш йеғиниға парламент әзаси киристофер симис әпәнди(сәһнидә оңда) риясәтчилик қилди, нури түркәл әпәнди сөз қилди. 2020-Йили 30-июл, вашингтон.
Америка том ләнтос кишилик һоқуқ комитети ачқан хитайдики диний-итиқад әркинлики мәсилиси бойичә гуваһлиқ бериш йеғиниға парламент әзаси киристофер симис әпәнди(сәһнидә оңда) риясәтчилик қилди, нури түркәл әпәнди сөз қилди. 2020-Йили 30-июл, вашингтон.
Photo: RFA

Америка том ләнтос кишилик һоқуқ комитети «инсан туғулушидинла баравәр, улар иззәт-һөрмәттә вә һоқуқта әркин вә баравәрдур» дегән шоар билән паалийәт елип бериватқан бир органдур. Мәзкур орган 30-июл мәхсус хитайдики диний-итиқад әркинлики мәсилиси бойичә гуваһлиқ бериш йеғини ачти.

Мәзкур йиғинниң темиси «хитайдики дини әркинлик: епископ җеймис су җимин делоси» болуп, том ләнтос кишилик һоқуқ комитетиниң билдүрүшичә, җәймис су җимин исимлик католик дини епископ хитай даирилири тәрипидин 17 йилдин бири тутқунда икән.

Йиғин риясәтчиси, парламинет әзаси киристофер симис әпәнди йиғинни муну сөзләр билән башлиди: «рәис ши җинпиң: епископ су қәйәрдә? биз бүгүн мәхсус епископ җәймис су җимин делоси үстидә тохтилимиз. Уни биз ‹виҗдан мәһбуси' дәп қараймиз.»

Киристофер симис хитайда хирисйтиян, тибәт будистлири вә һазир әң еғир болғини милйонлиған уйғурларниң исламий кимлики түпәйлидин зулумға учраватқанлиқини тәкитлиди. Бу һәқтә йиғинға нәқ мәйдандин қатнашқан америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди гуваһлиқ бәрди.

У мунуларни билдүрди: «хитай һакимийити ‹дөләт хәвпсизлики қануни' ни ишқа селип, барлиқ динларни нишан қиливатиду. ‹Үч хил күч' кә қарши туруш шоари астида милйонлиған уйғурларни йиғивелиш лагелириға қамиди. Ашкариланған һөҗҗәтләр уларниң дини-етиқади сәвәблик тутқун қилинғанлиқини испатлиди. Мәсилән, сақал қойған, яғлиқ яки ромал артқанларму шуниң ичидә. Әң диққәт тартидиғини, хитай бу лагерлардики кишиләрни мәҗбурий әмгәккә селиватиду. Йәни хитай қуллуқ түзүмини қайтидин тирилдүрүватиду. Австралийә истратегийә институти бу йилниң бешида 80 миң уйғурниң пахта-тоқумчилиқ, електрон вә башқа саһәләрдики карханиларда мәҗбурий әмгәккә силиниватқанлиқини елан қилди.»

Комиссар нури түркәл бу хил сиясәтниң хитайда диний әркинликни илгири сүрүшкә еғир тосқунлуқ қилидиғанлиқини, хәлқара диний әркинлик комитетиниң хитайниң бу қош бислиқ сиясәтни тохтитишини тәшәббус қилидиғанлиқи тәкитлиди.

Парламинет әзаси киристофер симис корона вируси түпәйлидин дуняниң диққитиниң кишилик һоқуқ, диний әркинлик мәсилисидин йөткилип кетиватқанлиқини, лекин хитайниң қилмишлириға қайтидин қарап чиқилидиғанлиқини тәкитләп, мундақ деди: «биз қайтидин хитайниң немиләрни қиливатқанлиқиға диққәт қилишимиз керәк. Тоғра, әлвәттә корона вируси апити билән елишиватимиз. Лекин ши җинпиңниң уйғурларға ‹ирқи қирғинчилиқ' елип беришиға, мусулманларға вә башқа диндикиләргә зораванлиқ қелишиға қарап турсақ болмайду.»

Нури түркәл әпәнди ши җинпиңниң һәтта «қуран» қатарлиқ муқәддәс диний дәстурларни коммунистик идийә бойичә қайтидин тәрҗимә қилдурғанлиқини әскәртип өтти. У мундақ деди: «хитайниң бу қарарлирини елишиға сәвәб болған мундақ икки мәсилә бар; бири, ислам вә христиан динини компартийә ғәрбниң дини дәп қарайду. У динлардики әркинлик вә инсан қиммити тәкитләнгән идеологийәләрдин қорқиду. ‹Қуран' ниң текистини өзгәртип тәрҗимә қилиш йеқинқи бу ечеинишлиқ реаллиқтин хили бурунла башланған. ‹11-Сентәбир вәқәси' дин кейинки дуняниң ислам диниға болған муамилисидин пайдилинип, иситратигийлик бастурушни башлиған. Йәнә бир нуқта болса компарртийә һазирқи дуняниң сиясий вәзийитидә ислам вә христиан динини ши җинпиңниң дуняви лидер болуш идийәсигә тәһдит дәп қариған. Йиғивелиш лагерлиридики уйғурлар очуқ-ашкара һалда динидин ваз кечишкә вә ‹қуран' ниң орниға ши җинпиңниң идийәсини өгинишкә мәҗбурланған.»

Киристофер симс нури түркәл әпәндиниң ‹11-сентәбир вәқәси' һәққидики тәһлилини қоллайдиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «‹11-сентәбир вәқәси' йүз бәргәндә хитайниң сабиқ президент буш билән тероризимға қарши бир сәптә туридиғанлиқини билдүрүп, бу уруштин қандақ пайдиланғанлиқини һәргиз унтуп қалмидим. Тинч, өз һалидки уйғурларни қорқунчлиқ қилип көрситишкә башлиған. Мән ашу вақитта ақсарайға телефон қилип, президентниң йенидики кишиләр арқилиқ хитайниң ‹бу урушта биз силәр билән биллә' дегән ялғиниға ишәнмәсликни, улар буни баһанә қилип, мусулман уйғурларға зиянкәшлик қилидиғанлиқини әскәрткән идим.»

Ахирида нури түркәл әпәнди муну бир қанчә тәләпни оттуриға қойди: «биринчидин, мән америка һөкүмитидин давамлиқ диний әркинлик мәсилисидә хитайға бисим қилишни давамлаштурушини тәләп қилимән. Иккинчидин, бизниң иттипақдашлиримизниң, болупму явропадики дөләтләрниң бизгә қетилишини үмид қилимән. Мениңчә, улар техичә хитайда йүз бериватқан диний вә кишилик һоқуқ дәпсәндичликини тонуп йәтмәйватиду. Үчинчидин, мән дөләт мәҗлисини ‹уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини илиш қанун лайиһәси' ни тезрәк мақуллашқа чақиримән. Қанун болғандила биз заманиви қуллуқниң қайта баш көтүрүшниң алдини алалаймиз.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт