Uyghur qirghinchiliqi heqqide muhakime: “Biz ularning ölük-tirikinimu bilmeymiz!”

Washin'gtondin muxbirimiz eziz teyyarlidi
2024.03.22
irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-1

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-02

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-13

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-12

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-11

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-10

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinida muzéy qarmiqidiki “Qirghinchiliqning aldini élish merkizi” ning diréktori né'awmi kikolér (Naomi Kikoler) xanim riyasetchilik qiliwatidu. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-09

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-08

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-07

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-06

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-05

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-04

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

irqiy-ghirghinchiliq-muziyi-03

“Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” da échilghan muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 21-mart, washin'gton RFA/Shehrizad

Uyghur diyaridiki qirghinchiliq tashqi dunyagha melum bolushqa bashlighandin buyan, bir mehel dunyaning zor diqqitini qozghap kelgen idi. Halbuki dunya weziyitidiki jiddiy özgirishler hemde xitay hökümitining bir qatar saxta uchur urushi, bolupmu “Shinjang heqqidiki hékayilerni yaxshi sözlesh” herikitining tesiridin bir qisim kishiler Uyghur diyaridiki weziyetning “Normalliship bolghanliqi” gha ishinip qélishqa bashlighanliqi melum.

21-Mart küni  kechqurun washin'gton shehiridiki “Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” (Holocaust Memorial Museum) da échilghan muhakime yighinida Uyghur diyaridiki weziyetning kishiler tesewwur qilghandimu murekkep ikenliki yene bir qétim eskertildi.

“Tekrarliniwatqan qirghinchiliq emdi tügisun!”

Uyghurlarning qirghin qilinishi insaniyet tarixidiki tunji qétimliq hadise emes. Bolupmu aldinqi esirning 30-yillirida yehudiylar jama'iti bir qétimliq zor basturushqa hemde zor kölemlik qirghinchiliqqa shahit bolghandin kéyin, dunya bu xildiki qirghinchiliqning insaniyet jem'iyitige élip kélidighan maddiy we meniwi paji'elirining bekmu éghir bolidighanliqini, yene kélip buning bir-ikki ewlad bilenla tügep ketmeydighanliqini tonup yetken. Del shundaq bolghanliqi üchün 1940-yillarning axiri “Yehudiylar zor qirghinchiliqi” ayaghlashqanda “Hergiz qaytilanmaydu” dégen tarixiy wede otturigha chiqqan.

Halbuki, insanlar özlirining tebi'iti we bashqa türlük siyasiy, ijtima'iy sewebler tüpeylidin bu xildiki tarixiy wedilerni tézla untup qalghan. Bu qétimqi muhakime yighinining eziz méhmanliridin biri, “Yehudiy zor qirghinchiliqi” ning tirik shahitliridin éstér starobin (Esther Starobin)ning hayat kechmishliri buning eng janliq misalliridin bolup, ikki yéshidin tartip mushu xil qirghinchiliqning qurbanigha aylan'ghan éstér bu qabahetning asaritidin yéshi 70 ashqandimu téxiche qutulalighini yoq. Shuningdek hayati boylap ashu xildiki “Hergiz qaytilanmas” qirghinchiliqning qayta-qayta yüz berginige shahit bolghan. Buning eng yéngisi, Uyghur diyaridiki Uyghurlarning qirghin qilinishi sheklide otturigha chiqqan hemde tézla untulushqa yüz tutqan. U mushu ehwallarni eslep ötkech bu xildiki xatalarning qayta yüz bermesliki üchün téximu köp kishilerge bu xil paji'elerni bildürüshning lazimliqini, chünki buningda sawaq élishning bekmu muhimliqini alahide eskertti. U mushularni bayan qilip, “Hazir Uyghurlar mushu xildiki qirghinchiliqqa uchrawatidu. Dunyaning adaliti qeyerde? hélihem bolsimu bu qirghinchiliq tügisun, bashqilarning béshigha kelmisun!” dédi.

 “Téximu köp qanunlar otturigha chiqishi lazim!”

Uyghur qirghinchiliqi bashlan'ghandin buyan, amérika hökümiti buninggha qarshi eng köp xizmetlerni wujudqa chiqarghuchi bolup keldi. Jümlidin tunji bolup Uyghur diyaridiki basturushlarni resmiy yosunda “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dep élan qildi hemde bir qatar diplomatik bayqut pa'aliyetlirini emelge ashurdi. Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki bu xil qebih jinayetlirining axirqi meqsiti Uyghurlarni üzül-késil assimilyatsiye qilip, pütkül Uyghur jem'iyitini xitay dunyasigha singdürüwétish ikenliki “Tom lentos kishilik hoquq komitéti” ning qoshma re'isliridin awam palata ezasi jim mekgowérin (Jim McGovern) ning muhakime yighinidiki sözliride alahide orun aldi.

Mekgowérnning qarishiche, amérika hökümiti Uyghur qirghinchiliqigha qarshi élin'ghan tedbirler qatarida bezi qanunlarni maqullighan. Bu qanunlar bolsa Uyghur qirghinchiliqining eng muhim mezmunliridin bolghan mejburiy emgekni chekleshte ijabiy rol oynighan. Emma bu jehette téximu zor ijabiy rollarni oynash éhtimali bolghan Uyghurlar heqqidiki bashqa birnechche qanun layihesi téxiche muzakire basquchida turuwatqanliqi üchün, nöwette bularni tézdin awazgha qoyush nöwettiki muhim tedbirlerdin hésablinidu. Bu öz nöwitide ashu jaydiki qirghinchiliqning derdini tartiwatqan Uyghurlargha amérika hökümiti qilip béreleydighan ishlardin sanilidu.

Amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubiyo (Marco Rubio) ning bu qétimqi muhakime yighinigha ewetken échilish nutqida we amérika tashqi ishlar ministirliqining mu'awin yardemchi ministiri mark lambért (Mark Lambert) ning sözliride bu nuqta alahide orun alghan. Ular dunyaning bu ishlarni untumasliqi lazimliqini eskertish bilen birge hazir dunya jama'itiningmu wasitilik halda bu qirghinchiliqqa shérik boluwatqanliqini, xitayning Uyghurlargha qiliwatqan bu xil qebihliklirini mushu xildiki muhakime yighini we bashqa pa'aliyetler sheklide dunyagha köplep pash qilish, shu arqiliq xitay kompartiyesi we shi jinpingning bu mesilidiki jawabkarliqini sürüshte qilish lazimliqini tilgha aldi.

“Qayta terbiyelen'genler”

Yighin ishtirakchilirigha Uyghur qirghinchiliqini téximu janliq hés qildurghan mezmunlarning biri “Qayta terbiyelen'genler” mawzuluq karton filim boldi. Siyasiy we ijtima'iy mesililer boyiche höjjetlik filim ishleshte dang chiqarghan “Nyu-yorkluqlar” (The New Yorker) üch yil burun ishligen bu karton filimida Uyghur qirghinchiliqining bir qisim qazaq shahitliri bash téma qilin'ghan. Shuningdek ularning lagérdiki siyasiy ménge yuyushning qurbani bolushi, ular duch kelgen rohiy we jismaniy qiynaqlar shahitlarning eslimisi boyiche karton sheklide namayan qilip bérilgen.

Lagérlardiki türlük dehshetler shahitlarning oxshimighan bayanlirida orun alghan bolsimu uning körünme haliti bu karton filimda téximu janliq teswirlep bérilidu. Bolupmu lagérlarning hergizmu xitay hökümiti éytiwatqandek “Mektep” emesliki, eksiche buning eng qattiq bashqurulidighan türmilernimu bésip chüshidighan qamaq orni ikenliki, bu jaygha qamalghanlarning hemmisi tézdin ölümning dehshitini hés qilidighanliqi körürmenlerge tézdin ayan bolidu. Gerche qazaqistan wetendishi bolghan az sandiki tutqunlar qoyup bérilgen bolsimu, izdek-soriqini qilidighan héchkimi yoq milyonlighan Uyghurlar hélihem ashu qabahetlik dunyada mehkum halette qalghan.

 “Biz ularning ölük-tirikinimu bilmeymiz!”

Yéqinqi mezgillerde Uyghur diyaridiki “Qirghinchiliqning ayaghliship weziyetning normallashqanliqi” heqqidiki kartinilar xitay hökümitining axbarat urushida köplep otturigha qoyulup kelgen bash témilardin bolup kelmekte. “Yehudiylar zor qirghinchiliqi xatire muzéyi” terkibidiki “Qirghinchiliqning aldini élish bölümi” ning diréktori, bu qétimqi muhakime yighinining riyasetchisi né'awmi kikolér (Naomi Kikoler) bu toghrisida söz bolghanda, tipik tutqunlardin gülshen abbas, exmetjan jüme we qurban mamutni alahide misalgha alidu. Mushu xildiki hemmige melumluq tutqunlarning muhajirettiki qérindashliri we uruq-tughqanliri taki hazirghiche ular bilen sözlishish tügül, ularning qeyerge qamalghanliqi, shuningdek téxi hayat yaki emesliki heqqidimu héchqandaq uchurgha ige emes. Shundaq bolghaniken, izdek-soriqini qilidighan adimi yoq milyonlighan tutqunning hali néme boluwatqanliqini tesewwur qilish qiyin emes.

Manchéstér uniwérsitétining piroféssori rayan sam (Rian Thum) ning éytishiche, Uyghur diyaridiki weziyet heqqide derweqe bir qisim melumatlar mewjut. Emma bu uchurlar Uyghur diyaridiki weziyetning normallashqanliqini emes, eksiche qirghinchiliq siyasetlirining dawamliq ijra boluwatqanliqini körsitidu. Bolupmu “Qayta terbiyelesh merkezliri” taqalghan bolsimu bu jaydiki kishilerning qeyerde ikenliki heqqide hökümetning éniq höjjiti yoq. Eksiche bu kishilerdin az bir qisimlirining öyliride nezerbend astida ikenliki, köp qismining alliqachan mejburiy emgekke we türmilerge yötkep kétilgenliki türlük uchurlardin melum bolmaqta. Shuning bilen birge sün'iy hemrah süretliri tutup turush orunliri we türmilerning dawamliq halda kéngiyiwatqanliqini körsetmekte. Buning özi yene nurghun sandiki kishiler hélihem qamaqta, dégenlikke barawer. Balilarning yataqliq mekteplerge yötkilishi téximu zor kölem almaqta. Bularning hemmisi Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning oxshimighan shekilde izchil dawam qiliwatqanliqini körsitidu.

Uyghur diyaridiki qirghinchiliqni pash qilishta shahitlarning roli pewqul'adde zor bolup kelgenliki melum. Xitay hökümitimu bu nuqtini yaxshi bilgenliki üchün her xil wasitilerni qollinish arqiliq muhajirettiki shahitlarning awazini öchürüshni qestlep kelgen. Shundaq bolghanliqi üchün mushu xildiki uchurlarni igileshte xitayning chégra halqighan tehditliri mu'eyyen derijide tosqunluqlarni peyda qilghan. “Uyghur ötkünchi edliye sanliq melumatliri” ning xadimliridin mu'etter (Muetter Iliqud) bu jehettiki xizmetlerde uchrighan qiyinchiliqlar heqqide söz bolghanda, bu nuqtini alahide tekitleydu. Uning bayqishiche, xitayning “Uzun qoli” yalghan uchurlarni tarqitishtin bashqa yene bu qirghinchiliq heqqide söz qilish éhtimali bolghan nurghun kishilerni qorqunch we tehditlerge mehkum qilghan. Bu kishiler bolsa buning aqiwitidin qorqup guwahliq bérish yaki söz qilishtin özlirini élip qachqan.

Derweqe, xitayning bu xil tedbirliri özige yarisha ünüm yaritiwatqan bolsimu, muhajirettiki Uyghur teshkilatlirimu buninggha qarshi chamisining yétishiche tiriship kelmekte. Bolupmu Uyghur diyaridiki zulumlarni we qirghinchiliqni tashqi dunyagha anglitish, özlirining tolimu cheklik maddiy shara'iti arqiliq xitayning ghayet zor meblegh hésabigha méngiwatqan saxta uchur urushigha qarshi turush muhajirettiki Uyghur teshkilatliri üchün köpligen xirislarni peyda qiliwatqanliqi melum. Ene shu xil teshkilatlarning biri dunya Uyghur qurultiyi bolup, ularning en'gliyediki wekili rehime mehmudning bildürüshiche, ular izchil türde qolidin kelgen ishlarni qilip kelmekte. Bolupmu shahitlarni özliri duch kelgen jinsiy xorluq, jismaniy qiynaq qatarliq qabahetler toghrisida söz qildurush üchün köpligen meniwi xizmetler ishlen'gen. Ikkinchi qedemde en'gliye hökümiti, yawropa ittipaqi qatarliq yuqiri derijilik tarmaqlargha bu mesililerni yetküzüsh hemde ularni buninggha qarshi tedbir élishqa dewet qilishqa küch serp qilin'ghan. Bu jeryanda “Uyghur sot kollégiyesi” ning soti échilip, sotning hökümnamiside “Uyghur qirghinchiliqi” heqqide xulase chiqirilghan. Nöwette en'gliye hökümitini bu heqte resmiy qarar élishqa qayil qilish ularning muhim xizmetliridin bolup qalghan.

Nöwette Uyghur qirghinchiliqigha qarshi turushta köpligen xirislar we müshkülatlar dawamliq saqliniwatqan bolup, xitayning chégra halqighan zulumlirigha chek qoyush, islam dunyasi we ottura sherq ellirini xitayning qiltaqliridin agahlandurush, amérika üchün téximu köp ittipaqdash izdesh qatarliq xizmetler bu sahediki muhim mezmunlardin bolup qalmaqta. Bu heqtiki muhim tedbirler qatarida söz bolghanda rehime mehmud “Amérika alliqachan bu heqte bir qatar tedbirlerni aldi. Emma buning tesiri biz kütkendek bolmaywatidu. Shunga biz amérika hökümitini bu dawani xelq'ara jinayi ishlar sotigha élip chiqishi kérek, dep qaraymiz” deydu.  

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.