Chet'ellerdiki Uyghurlar 5-féwral ghulja weqesini xatirilesh pa'aliyetlirige teyyarlanmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2014-01-28
Share
Ghulja-weqesi-lentisi-305 1997 - Yili wetendin élip chiqilghan, 5 - féwral ghulja weqesi körsitilgen sinalghu léntisining süriti.
RFA Photo / Erkin Tarim

Féwral éyi Uyghurlar üchün Uyghur éli yéqinqi zaman tarixidiki 5-féwral ghulja weqesidek untulghusiz xatiriler pütülgen bir aydur. 5-Féwral ghulja qirghinchiliqi xitay hakimiyitining Uyghurlar üstidin dawam qilghan sistémiliq qirghinchiliqini ashkara élip barghan jinayi pakitlardin biri.

Uyghur yashlirining 5-féwral ghulja weqesini xatirilesh, weqede shéhit bolghan we xitay türmilirige naheq qamalghan ghulja yashlirini esleshni özining wijdani burchi, dep bilip kéliwatqan muhajirettiki Uyghurlar, dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghur teshkilatlar weqening 17 yilliq xatirisi üchün bu yil oxshimighan ellerde, namayish, xatirilesh söhbetliri, muhakime yighinliri, ispat bérish yighinliri qatarliq her xil shekildiki pa'aliyetlerge jiddiy teyyarliq körmekte. Dunya Uyghur qurultiyi rehbiri rabiye qadir xanim we qurultay ijra'iye komitét re'isi dolqun eysa ziyaritimizni qobul qilip, xitayning hazirgha qeder Uyghurlar üstidin dawam qiliwatqan basturushlirini dunyagha anglitish we Uyghurlar weziyitige dunyaning diqqet étibarini qozghash üchün pütün dunyadiki Uyghurlarni 5-féwral munasiwiti bilen élip bérilidighan xatirilesh pa'aliyetlirige awaz qoshushqa chaqiriq qildi.

Uyghurlarning xitay kommunist hakimiyitige qarshi élip barghan tinchliq namayishlirimu xitayning qanliq basturushi bilen netijilinip kelmekte. Buning eng janliq misali 1997-yili ilida yüz bergen 5-féwral qirghinchiliqidur. Xitayning Uyghur yashlirini ishsiz qaldurush, dinsizlashturush, nadanliqqa, namratliqqa ittirishlirige chidap turalmighan minggha yéqin ghulja yashliri 5-féwral küni tinch namayishqa chiqip, xitay ishligen kiyimlerni kiymeymiz déyiship, üsti béshidiki xitay ishligen chapanlarni tashlap, bir-birini ching qoltuqliship sep bolup méngip, yol boyi tertiplik halda sheher merkizidiki hakimiyet idarisi aldigha kelgende, xitaylarning muntizim armiye, saqchi, bingtu'en qisimliri, bixeterlik küchliri we jasuslirining qorshawigha élindi, saqchilar qehritan qish, nöldin töwen 20 nechche sélsiye gradus soghuqqa qarimay, qilche rehim qilmay ulargha soghuq su chachti, urup‏-soqti, qarshiliq körsetkenlerni étip öltürüp, hayat qalghanlarni tutup türmilerge qamidi.

Weqede tirik qalghan shahitlarning éghzidin melum bolghan pakitlargha asaslan'ghanda, weqege seweb bolghan amillar mundaq, bir qanche qétim sherqiy türkistan milliy azadliq kürishining merkizi bolghan ghulja shehiri we uning etrapidiki wetenperwer yashlar 1994-yilidin tartip xitay mustemlikichilirining Uyghur yashlirini ishsiz qaldurupla qalmastin, belki ularni exlaqi jehettin chiriklishishke yeni zeherlik chékimlik we ichimlikke muptila qilishtek rezil qilmishigha taqabil turup, xitayning sistémiliq ziyankeshlikige uchrawatqan yashlarni qutuldurush, ulardiki milliy rohni oyghitish meqsitide ili meshripini janlandurup, Uyghur yashlirini jismaniy we rohiy saghlamliqqa bashlidi. Lékin uzun ötmey yashlarning bu xil qanunluq pa'aliyetlirimu xitay da'irilirining qattiq tosqunluqigha uchridi, hetta yashlarning putbol komandiliri teshkillep musabiqe pa'aliyetlirini ötküzüshmu men'i qilindi. Yashlarning her qandaq bahane bilen bir yerge toplinishi cheklendi.

1997-Yili 2-ayning 4-küni kéchisi ghuljida ramzan éyining qediri kéchisi munasiwiti bilen ibadet qilish meqsitide topliship qur'an oquwatqan bir guruppa ayallar xitay saqchiliri teripidin tutqun qilinip qamap qoyuldi. Saqchilar diniy ibadetni ada qilishtin bashqa héchbir meqsiti bolmighan bu ayallarni tutup türmige qamap qattiq urup qiynidi. Bu weqe eslidinla xitayning ghulja yashlirigha qarita élip bériwatqan adaletsiz yolsizliqliridin ghezipi téshiwatqan Uyghur yashlirining kochigha chiqip namayish qilish arqiliq özlirining heq-hoquqini, adalitini telep qilishigha türtke bolghan, emma xitay da'iriliri armiyisini ishqa sélip qish küni soghuq su chéchip hemde tutulghanlarni soghuq jaylarda qamap qoyup birmunche adem tonglap öldi. Bu basturushlargha chidap turalmighan ghulja xelqi ghezeplinip etisi 6-féwralda minglighan kishi kochigha chiqip namayish qilip xitay hökümet da'iriliridin namayishchi yashlarni qoyup bérishni telep qildi. Emma xitay hökümiti, qoralsiz xelqni oqqa tutti. Bezi melumatlar boyiche ikki künlük qirghinchiliqta 150 din artuq Uyghur yash öltürülgenliki, 400 din artuq yashning yarilan'ghanliqi qeyt qilinidu. Shu künlerde yene ili wilayitide texminen 5000, pütün wetinimiz boyiche 20 ming Uyghur tutulghanliqi, nurghunlighan yashlar iz-déreksiz yoqap ketkenliki melum. Emma hazirgha qeder xitay ghulja weqeside qanchilik kishining öltürülgenliki we türmilerge solan'ghanliqi heqqide heqiqiy sanni yoshurup kelmekte.

Xitay da'iriliri, naheqchilikke qarshi tinch namayish qilghan Uyghur yashliri üstidin qirghinchiliq qilghandin bashqa, tutulghanlarni türküm-türkümlep ölüm jazasigha höküm qilip étip öltürdi.

Shu yili aprélning axirlirida yüsüp tursun qatarliq 3 neper yashni urush, bulash, chéqish, köydürüshte aktip rol oynighan dégen bohtan bilen ölümge höküm qildi.

Shu yili 7-ayda ghappar telet qatarliq 9 neper yash saqchilar teripidin étiwétildi.-5 Féwral namayish yétekchiliridin: abduxélil mijit we abdumijit abduraxmanlarni chapchaldiki su türmiside 3 yil dehshetlik qiynap öltürgen. Ibrahim isma'il féwral inqilabining perde arqisidiki rehbiri dep eyiblinip ghuljida chong da'iride höküm élan qilish yighini échilip, ölüm jazasigha höküm qilinip, sheher sirtida étip öltürülgen. 1999-Yili 21-séntebirde ili wilayetlik sot mehkimisi teripidin 30 neper Uyghurgha höküm élan qilindi. Ulardin nurexmet niyaz, qurbanjan hüseyin, turghan seydulla ölüm jazasigha höküm qilinip derhal ijra qilish, méhmanjan emet qatarliq 7 Uyghurgha 2 yil kéchiktürüp étish ölüm jazasi berdi, yüsüpjan abliz qatarliq 4 kishi ömürlük qamaq jazasigha, qalghanlar 20 yilghiche qamaq jazasigha höküm qilindi.

Uyghurlar5-féwral ghulja weqeside xitay teripidin qirghin qilin'ghan qérindashlirini, naheqchilikke baturlarche qarshi chiqip özlirining dinini, milliy ghururini, ippet‏-nomusini qoghdash, hayatini qoghdash, a'ilisini qoghdash yolida shéhit boldi, Uyghur rohining, erkinlik, hörlükke bolghan intilishning we uning üchün qandaq küresh qilishning ülgisini, wetenperwerlikning yiqilmas abidisini tiklidi dep baha berse. 5-Féwral ghulja qirghinchiliqi xitay hakimiyitining yillardin biri Uyghurlar üstidin dawam qilghan sistémiliq qirghinchiliqining ashkara pakiti, dölet térrorluqini dunyagha ispatlap körsetken untulmas qanliq weqe dep xatirileydu. Dunya Uyghur qurultiyining chaqiriqi bilen bu yil-5 féwral weqesining 17 yilliq xatirisi üchün, amérika, kanada, türkiye,gérmaniye, shiwétsiye, gollandiye qatarliq dunyaning köpligen jaylirida Uyghurlar yillardikidek xatirilesh teyyarliqigha kirishti. Bu munasiwet bilen dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitét re'isi dolqun eysani myunxéndiki ishxanisidin téléfon arqiliq ziyaret qilduq.

Washin'gtondin ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanim pütün dunyadiki Uyghurlarni-5 féwral ghulja weqesining 17 yilliq xatirisi munasiwiti bilen ötküzülidighan pa'aliyetlerde, zich uyushup bir awazgha aylinishqa chaqirdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet