5-Iyul ürümchi weqesi ghayibliri xitaydiki organ tijaritining qurbanimu?

Muxbirimiz irade
2017-07-07
Share
enwer-toxti-ichki-organ-shahit.jpg Enwer toxti yawropa parlaméntida özi shahit bolghan adem organliri tijariti heqqide guwahliq bermekte.
Photo: RFA

2009-Yilidiki 5-iyul ürümchi weqesi küni we kéyinki künlerde xitay qoralliq qisimliri teripidin élip bérilghan tutqunlarda qolgha élin'ghandin kéyin, iz-déreksiz ghayib bolghanlarning aqiwiti aridin 8 yil ötkendin kéyinmu bir sir süpitide dawam qilmaqta. Mejburiy ghayib qiliwétilgenlerning aqiwiti heqqide türlük gumanlar mewjut bolsimu, xelq'aradiki bir qisim mutexessisler we kishilik hoquq organlirining ular heqqide jiddiy endishiliri bar. U bolsimu, ghayiblarning xitaydiki organ tijariti qurbanigha aylandurulghan bolush éhtimalliqi.

2009-Yilidiki 5-iyul ürümchi weqesige 8 yil tolghan mushu künlerde, elwette kishilerning ésige shu küni we undin kéyinki élip bérilghan tutqun qilishlar jeryanida qolgha élin'ghandin kéyin, shu péti iz-dériki bolmighanlar yaki mundaqche éytqanda, xitay hökümiti teripidin mejburiy ghayib qiliwétilgenler mesilisi kélidu. Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati hazirghiche 43 kishining arxipini turghuzup chiqip, xitay hökümitidin ularning aqiwitini sürüshte qilghan bolsimu, biraq, xitay hökümiti bu mesilide héchqandaq jawabkarliqni üstige almay keldi.

Bu ghayiblar nege ketti, ular öldimu-hayattimu? ölgen bolsa qandaq öldi, ölüki qeyerlerde qaldi? xelq'aradiki bir qisim mutexessisler we kishilik hoquq organliri bolsa bu ghayib bolghan Uyghurlarning xitaydiki qanunsiz organ tijaritining qurbanlirigha aylan'ghan bolushi mumkinlikidin endishe qilmaqta. Amérikidiki xelq'araliq kishilik hoquq orgini erkinlik sariyi tetqiqatchisi sarah kuk xanim bu heqte qilghan sözide, xitayda diniy we siyasiy seweblerdin tutqun qilin'ghan mehbuslarning qéni tekshürülüp, ularning organlirining qanunsiz halda köchürüp élin'ghanliqi heqqide küchlük ispatlar barliqini nezerde tutqanda, bu ghayib bolghan yash Uyghurlar balilarning mesilisining kishide küchlük guman peyda qilidighanliqini éytti. U mundaq dédi: "Biz ep barghan tekshürüshlirimizde 1997-yilidiki ghulja weqeside qolgha élin'ghan Uyghur siyasiy mehbuslarning tunji bolup mushundaq ishqa uchrighanliqi melum bolghan. Biz ziyaret qilghan bir sabiq Uyghur siyasiy mehbus türmide Uyghur siyasiy mehbuslardin dawamliq qan élip tekshürülüp turulidighanliqini, emma xitay türmidashlirining héchqaysidin qan élinmighanliqini éytip bergen. Mushuninggha oxshash nurghun misallar we xitay falun'gong muritliriningmu organ tijaritining biwasite qurbanlirigha aylan'ghanliqidek ehwallardin yolgha chiqqanda,  2009-yilidiki weqedin kéyin ghayib bolghan Uyghurlarning, bolupmu yash Uyghur balilirining mesilisi jiddiy bir guman qozghishi hem bu mesile üstidin etrapliq tekshürüsh élip bérilishi kérek."

Yillardin béri, chet'ellerde Uyghurlarning xitaydiki organ tijaritige qurban qilinish mesilisini anglitip, bu heqte jiddiy pa'aliyetlerni qiliwatqan, ürümchi tömür yol doxturxanisining sabiq doxturi enwer toxti ependi bu heqte toxtilip, dunyada organ köchürüsh opératsiyisi qilidighan bimarlarning bir organ üchün yillarche saqlap kétidighanliqini, emma xitayda bolsa shu waqitning özide, hetta bimar özi xalighan waqitta organ teyyar qilinidighanliqini éytip, mana bu, xitaydiki munche köp organ zadi nedin kelgen dégen so'alni peyda qilidu, dédi.

Erkinlik sariyi tetqiqatchisi sarah kuk xanim xitay hökümiti eger yuqiridiki gumanlarni étirap qilmaydiken, u halda bu Uyghurlarning nege ketkenlikige jawab bérishi kérek, dédi. U mundaq dédi: "Biz elwette éniq qilip yoqap ketken Uyghurlarning organliri köchürüp ishlitildi dep késip éytalmaymiz. Emma, yüz bériwatqan ehwallar shundaq bir yekünni chiqirishimizgha seweb boluwatidu. Shunga xitay hökümiti bu gumanlarni yoq qilimen deydiken, u halda choqum bu kishilerning néme bolghanliqi heqqide melumat bérishi kérek."

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajafiski ependimu sözide xitayning emdi bu mesilige jawab béridighan waqti yétip kelgenlikini éytti. U mundaq dédi: "Xitay hökümiti bu ghayiblarning aqiwiti heqqide jawab béridighan waqit keldi. Mejburiy ghayib qiliwétish eng éghir kishilik hoquq depsendichiliki bolup hésablinidu. U peqet jem'iyette qorqunch, wehime peyda qilipla qalmay, ghayib a'ililirining hayatida éghir bir yara peyda qilidu. Xitay hökümiti bu a'ililerge jawab bérishi, ularning könglini emin tapturushi kérek. Ghayiblarning aqiwiti heqqidiki türlük gumanlarni yéshishningmu birdin-bir mes'uli menche yenila xitay. Bu mesilining jawabkari xitay hökümitidin bashqisi emes. Ghayiblarning aqiwitini ashkarilash ularning mes'uliyiti."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet