Америка диний әркинлик комитети: мусулман уйғурлар 2015 - йили давамлиқ бастурушқа учриди

Мухбиримиз әркин
2016-05-02
Share
diniy-zad-zamaniwiy-usul.jpg Уйғур елидики диний затларни "заманиви усул" ойнашқа мәҗбурлап, мусабиқигә салған көрүнүш. 2015-Йили, учтурпан.
Socila Media


Америка хәлқара диний әркинлик комитети доклатида, хитайда диний әркинликниң 2015 - йили еғир бузғунчилиққа учриғанлиқини, хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқни, қанун билән идарә қилишни тәшәббус қилған шәхс вә тәшкилатларға изчил зәрбә бәргәнликини билдүргән.

Доклатта қәйт қилишичә, уйғурларниң диний әркинлик вәзийити давамлиқ начарлашқан. Хитай һөкүмити уйғур мусулманлирини, тибәт буддистлирини вә уларниң һәқ - һоқуқлирини кәмситиш характерлик һәм зораванлиқ вастилирини қоллинип бастурған.

Доклатта уйғурларниң диний әркинлик вәзийити һәққидә мундақ дәйду: "хитай һөкүмити өзиниң 2014 - йили башлиған террорлуққа қарши " қаттиқ зәрбә бериш" һәрикитини 2015 - йили 1 - айда кеңәйтип, шинҗаңдики уйғур мусулманлириға кәң көләмлик чәклимиләрни қойди.

Шу қатарда террорлиқ һәрикәтләр билән әйиблинип қолға елинғанлар күпәйди. Қошумчә қораллиқ қисим вә бихәтәрлик күчлирини көпәйтип, диний мәктәпләрни тақиди. Йәрлик даириләр әркәкләрниң сақал қоюш,, аяллар һиҗап кийиштәк һәр хил диний ипадиләрни "диний әсәбийлик" дәп бастурди."

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси, доктор роберт җорҗниң илгири сүрүшичә, 2015 - йили дуняниң диний әркинлик вәзийитидә яхшилиниш болмиған, бәзи дөләтләрдә әһвал техиму начарлашқан. Бәзи дүләтләр болса, "диний әсәбийлик" кә қарши турушни баһанә қилип, диний әркинликни бастурған.

Роберт җорҗ 2 - май күни чақирған телефон ахбарат йиғинида, хитайниң "диний әсәбийлик"кә қарши турушни баһанә қилип, уйғур мусулманлириниң диний әркинликини бастурғанлиқини илгири сүрди.

Роберт җорҗ мундақ дәйду: "биз буниң тимсалини хитайда көрдуқ. Бейҗиң һөкүмитиниң тинч аз санлиқ милләт уйғур мусулманлирини бастуруши зораванлиқниң келип чиқишиға түрткә болди. Биз йәнә бу әһвални русийәдиму көрдуқ. Униң шималий кафказийәдә мусулманларни бастуруши охшаш әһвални кәлтүрүп чиқарди. Бу йәрдә террорлуққа қарши күрәш қилиш йоллуқ вә зөрүрийәт болсиму, әмма террорлуқ хитай билән русийәдә диний аз санлиқ гуруһлар яки мусулманларниң һәқ - һоқуқиға бузғунчилиқ қилишниң баһаниси болуп қалди. Қисиқиси, бәзи дөләтләрниң гуманхорлуқ билән диний әркинликкә бузғунчилиқ қилиши, сәлбий нәтиҗә бәрди."

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң доклататида қәйт қилишичә, хитай һөкүмитиниң уйғур мусулманлириға қаратқан бастуруш сиясити уйғурларниң наразилиқини қозғап, бәзидә улар буниңға шиддәтлик инкас қайтуруп кәлгән.

У доклатида йәнә, 2015 - йили 9 - айда йүз бәргән бай "соған көмүр кан вәқәси"ни мисал қилип, хитайниң хәлқара җәмийәтни хитайда йүз бәргән террорлуқ вәқәлиридә икки хил өлчәм қолланди, дәп тәнқид қилип кәлгәнликини, әмма "униң бу нуқтинәзири хитай һөкүмитиниң қаттиқ бастуруши билән бәзи уйғур мусулманлириниң һәрикити оттурисидики мунасивәтни йоққа чиқириватқанлиқи"ни тәктилигән.

У доклатида,"бастуруш һәрикити йүзлигән бәлки, миңлиған уйғур мусулманлириниң тутқун қилиниши вә өлүшини, муқимсизлиқ вә хәвм - хәтәрни кәлтүрүп чиқарди. Нәтиҗидә, бу хитай һөкүмити йоқитишқа һәрикәт қиливатқан наразилиқ вә күчлүк радикалиқниң йолини ачти" дегән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң сиясәт анализчиси тина муффорд ханим дүшәнбә күни зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмити муқимлуқ, бихәтәрликни қоғдашни тәкитлисиму, әмма униң қаттиқ қол сиясити хәвм - хәтәр вә муқимсизлиқ пәйда қиливатқанлиқини илгири сүрди. У, бу әһвални хитайниң сияситидики "ғәлитә бир денамик" дәйду.

Тина моффорд мундақ диди: "бу йәрдики интайин зор мәсилә шу, бир тәрәптин, хитай һөкүмити муқимлиқ вә бихәтәрликни қоғдаватқандәк қилисиму, әмма у өзиниң шинҗаңдики уйғур мусулманлириниң диний әркинликигә бузғунчилиқ қилиш һәрикити, муқимсизлиқ вә хәвп - хәтәр яритиватқанлиқини етирап қилмайватиду яки көрмәскә селиватиду.

Уларниң муқимлиқ вә бихәтәрликни қоғдаш намидики бастуруш һәрикити вә қаттиқ қол диний башқуруши "ғәлитә денамик" пәйда қилип, диний ипадә әркинлики вә уйғур хәлқиниң диний етиқад әркинликини боғуп кәлди.

Бу, уйғурларға диний етиқадини уларға истигән шәкилдә ипадиләш әркинлики бәрмәйду. Әпсуслинарлиқи, һөкүмәтниң шинҗаңда уйғур мусулманлирини вә башқа җайлардики диний аз санлиқ гуруһларни давамлиқ бастуруши уларниң әркинликини қаттиқ боғиватиду."

Лекин тина муффорд ханим йәнә, бәзи уйғурларниң диний бастурушқа қарши зораванлиқ вәқәлирини пәйда қилғанлиқини, әмма бу вәқәни садир қилғанлар интайин аз санлиқ кишиләр болуп, улар кәң уйғур хәлқиғә вәкиллик қилмайду, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. Униң көрситишичә, хитай һөкүмити аз санлиқ кишиләрниң һәрикитини козур қилинип қоллинип кәлгән.

Тина муффорд мундақ деди: "әпсуслинарлиқ йери шуки, уйғур җәмийитидә өзиниң наразилиқини зораванлиқ йоли арқилиқ ипадилигәнләр болди. Лекин әлвәттә улар уйғур җәмийитидики көп санлиқни тәшкил қилмайду. Улар җәмийәттики интайин аз санлиқ кишиләр. Лекин қандақ сәвәб болса болсун, һөкүмәтниң өз хәлқиниң әркинликини қаттиқ боғуши кишини һәқиқәтән әпсусландуриду вә биарам қилиду.

Әпсуслинарлиқи, хитай һөкүмити вәзийәтни манапол қилип, бу вәқәләрни террорлуқ, дәп елан қилди."

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң бу йиллиқ доклатида, хитай бу йил йәнә диний әркинлик вәзийити алаһидә диққәт қилинидиған дөләтләр тизимликигә киргүзүлгән. Хитай 1998 - йили америка хәлқара диний әркинлик комитети қурулғандин буян, һәр йили изчил бу тизимликкә киргүзүлүп кәлди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт